Shloka 26

धूम्राक्षवधः

The Slaying of Dhumrākṣa

Devanagari script

धूम्राक्षेणार्दितंसैन्यंव्यथितंप्रेक्ष्यमारुतिः ।अभ्यवर्ततसङ्क्रुद्धःप्रगृह्यविपुलांशिलाम् ।।6.52.26।।

Transliteration

dhūmrākṣeṇārditaṃ sainyaṃ vyathitaṃ prekṣya mārutiḥ | abhyavartata saṅkruddhaḥ pragṛhya vipulāṃ śilām ||6.52.26||

Translation

ドゥームラークシャにより軍勢が痛めつけられ揺らぐのを見たマールティ（ハヌマーン）は、怒りに燃え、巨大な岩をつかみ取って彼に向き直った。

Word by Word

• धूम्राक्षेण: by/with Dhumrākṣa
• धूम्राक्षेण: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: धूम्राक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (करण/सह), एकवचन; Instrumental singular

• अर्दितम्: afflicted, harassed
• अर्दितम्: कर्मणि विशेषण (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अर्द् (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्यय, भूतकर्मणि), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; past passive participle agreeing with सैन्यम्

• सैन्यम्: army
• सैन्यम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सैन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; Accusative singular

• व्यथितम्: distressed, shaken
• व्यथितम्: कर्मणि विशेषण (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: व्यथ् (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्यय, भूतकर्मणि), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; PPP agreeing with सैन्यम्

• प्रेक्ष्य: having seen
• प्रेक्ष्य: पूर्वकाल (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र-ईक्ष् (धातु)
• Form: क्त्वान्त/ल्यप् (absolutive/gerund), अव्यय; having seen

• मारुतिः: Hanumān
• मारुतिः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मारुति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular

• अभ्यवर्तत: turned back/advanced towards
• अभ्यवर्तत: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अभि-वृत् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; 3rd sg imperfect

• सङ्क्रुद्धः: enraged
• सङ्क्रुद्धः: कर्तृविशेषण (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम्-क्रुध् (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्यय, कर्तरि), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; PPP used adjectivally

• प्रगृह्य: having grasped
• प्रगृह्य: पूर्वकाल (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र-ग्रह् (धातु)
• Form: क्त्वान्त/ल्यप् (absolutive/gerund), अव्यय; having seized

• विपुलाम्: huge, massive
• विपुलाम्: कर्मविशेषण (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विपुल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; Accusative singular agreeing with शिलाम्

• शिलाम्: rock
• शिलाम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शिला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; Accusative singular

Context

Beholding the perturbed army, Hanuman seized a huge rock and turned towards Dhumraksha.

Characters & Entities

• Hanumān (Māruti)
• Dhūmrākṣa
• Vānara army

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Protective duty in war: Hanumān’s response arises from dharma toward his allies—defending a distressed force against aggression.

What is the narrative situation?

Dhūmrākṣa has thrown the Vānara troops into disorder; Hanumān prepares to counterattack by taking up a rock.

Which character virtue is emphasized?

Vīrya (valor) joined with rakṣaṇa-bhāva (protective resolve): he acts decisively to shield his side.