Home›Ramayana›Yuddha Kanda›Sarga 15›Shloka 5
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 5

विभीषण–इन्द्रजित् संवादः

Vibhishana and Indrajit: Counsel, Boast, and Rebuttal

Devanagari script

त्रिलोकनाथोननुदेवराजश्शक्रोमयाभूमितलेनिविष्टः ।भयार्पिताश्चापिदिशःप्रपन्नास्सर्वेतथादेवगणास्समग्राः ।।6.15.5।।

Transliteration

triloka-nātho nanu deva-rājaḥ śakro mayā bhūmi-tale niviṣṭaḥ | bhayārpitāś cāpi diśaḥ prapannāḥ sarve tathā deva-gaṇāḥ samagrāḥ ||6.15.5||

Translation

実に、私はかつて三界の主であり神々の王であるシャクラ（インドラ）を地上に投げ落とした。そして神々の軍勢は皆、恐怖に駆られて四方へと逃げ去った。

Word by Word
त्रिलोकनाथःlord of the three worlds
त्रिलोकनाथः:
कर्ता
TypeNoun
Rootत्रि + लोक + नाथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (कर्तरि), एकवचनम्; समासः: त्रयाणां लोकानां नाथः (षष्ठी-तत्पुरुषः)
ननुindeed / surely
ननु:
सम्बन्ध/निपात (emphasis)
TypeIndeclinable
Rootननु (अव्यय)
Formनिपातः (emphatic/confirmatory particle)
देवराजःking of the gods
देवराजः:
कर्ता (समनाधिकरण)
TypeNoun
Rootदेव + राज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः: देवानां राजा (षष्ठी-तत्पुरुषः); त्रिलोकनाथः इत्यस्य विशेष्य-समनाधिकरणम्
शक्रःŚakra (Indra)
शक्रः:
कर्ता (समनाधिकरण)
TypeNoun
Rootशक्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; देवराजस्य नाम (इन्द्रः)
मयाby me
मया:
करणम्
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, तृतीया-विभक्तिः (करणे/कर्तृ-करणे), एकवचनम्
भूमितलेon the ground
भूमितले:
अधिकरणम्
TypeNoun
Rootभूमि + तल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः (अधिकरणे), एकवचनम्; समासः: भूमेः तलम् (षष्ठी-तत्पुरुषः)
निविष्टःseated / placed / cast down
निविष्टः:
क्रिया/अवस्था (कर्तृसम्बन्धः)
TypeVerb
Rootनि + √विश् (विश् धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः (क्त-प्रत्ययान्तः), पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्तरि प्रयोगे ‘seated/placed’ इत्यर्थः
भयार्पिताःovercome by fear
भयार्पिताः:
विशेषणम् (दिशः इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootभय + अर्पित (√अर्प् धातु + क्त) (प्रातिपदिकवत् कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः (क्त), पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; समासः: भयेन अर्पिताः/समर्पिताः (तृतीया-तत्पुरुषः) — ‘fear-stricken/overcome by fear’
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)
अपिalso / even
अपि:
सम्बन्ध/निपात
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formनिपातः (also/even)
दिशःthe directions (quarters)
दिशः:
कर्ता
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्
प्रपन्नाःhaving fled / having taken refuge
प्रपन्नाः:
क्रिया/अवस्था (कर्तृसम्बन्धः)
TypeAdjective
Rootप्र + √पद् (पद् धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः (क्त), पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; ‘gone to/entered; taken refuge; fled’ इत्यर्थः (दिशः इत्यस्य भाववर्णनम्)
सर्वेall
सर्वे:
विशेषणम् (देवगणाः इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; देवगणाः इत्यस्य विशेषणम्
तथाlikewise / in that way
तथा:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्ययम् (adverb: in that manner/likewise)
देवगणाःgroups of gods
देवगणाः:
कर्ता
TypeNoun
Rootदेव + गण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; समासः: देवानां गणाः (षष्ठी-तत्पुरुषः)
समग्राःentire / complete
समग्राः:
विशेषणम् (देवगणाः इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootसमग्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; देवगणाः इत्यस्य विशेषणम्
Context

"Who can bear the arrows released by Rama in combat, which resembles the shaft of Brahma in splendour and flames of fire resembling death and equal to the shaft of the Lord of death?"

Characters & Entities
I
Indrajit
Ś
Śakra (Indra)
D
Devas (deva-gaṇa)
D
Directions/quarters (diś)

FAQs

It warns that past victories do not guarantee present righteousness or success; dharma requires present right action and humility, not reliance on ego and reputation.

Indrajit cites his legendary triumph over Indra to dismiss fear of Rāma and to bolster morale.

Martial prowess is claimed, but the deeper lesson contrasts true strength with the virtue of modesty and truthful counsel.

←Previous Verse
Next Verse→