Shloka 3

दशरथदर्शनम् — Dasharatha’s Epiphany and Benedictions

Sarga 122

Devanagari script

दिष्ट्यासर्वस्यलोकस्यप्रवृद्धंदारुणंतमः ।अपावृत्तंत्वयासङ्ख्येरामरावणजंभयम् ।।।।

Transliteration

diṣṭyā sarvasya lokasya pravṛddhaṃ dāruṇaṃ tamaḥ | apāvṛttaṃ tvayā saṅkhye rāma-rāvaṇajaṃ bhayam ||

Translation

幸いにも、戦場においてあなたは、あらゆる世界に増し広がっていた苛烈な闇――ラーヴァナより生じ、ラーマとラーヴァナの争いから起こった恐怖――を払い除けた。

Word by Word

• दिष्ट्या: fortunately
• दिष्ट्या: Sambandha/Hetu (सम्बन्ध/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: दिष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (Avyaya), निपात/भाववाचक-प्रयोगः; अर्थे: ‘सौभाग्येन/शुभेन’ (fortunately)

• सर्वस्य: of all
• सर्वस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; विशेषणम्

• लोकस्य: of the world/people
• लोकस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन

• प्रवृद्धम्: grown, intensified
• प्रवृद्धम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र + वृध् (धातु) → प्रवृद्ध (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृत् (past participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘तमः’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• दारुणम्: terrible, fierce
• दारुणम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दारुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘तमः’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• तमः: darkness, gloom
• तमः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तमस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्तृपद-रूपेण (subject)

• अपावृत्तम्: removed, dispelled
• अपावृत्तम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अप + आ + वृ (धातु) → अपावृत्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृत् (past participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘भयम्’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• त्वया: by you
• त्वया: Karana (करण/Instrument)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: सर्वनाम, त्रितीया (3rd/तृतीया), एकवचन; करण/कर्तृ-हेतुः

• सङ्ख्ये: in battle
• सङ्ख्ये: Adhikarana (अधिकरण/Locative)
• Type: Noun
• Root: सङ्ख्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरणम् (location)

• राम: O Rama
• राम: Sambodhana (सम्बोधन/Address)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन

• रावणजम्: born of Ravana
• रावणजम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रावण + ज (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (genitive tatpurusha): ‘रावणस्य जातम्’; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘भयम्’ इति विशेषणम्

• भयम्: fear
• भयम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: भय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्तृपद-रूपेण (with implied ‘अस्ति/भवति’)

Context

"The dread of Ravana in all the worlds which caused gloom and fear has been fortunately removed by you in the war."

Characters & Entities

• Rāma
• Rāvaṇa
• battle (saṅkhya)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Protecting the world from adharma is a kṣatriya duty; removing fear and restoring order is presented as a dharmic achievement with public (loka) benefit.

What is the narrative situation?

In the post-war setting, Daśaratha credits Lakṣmaṇa’s role in battle for dispelling the terror that had spread through the worlds due to Rāvaṇa.

Which character virtue is emphasized?

Valor in righteous warfare allied to protective compassion—fighting so that the world’s ‘darkness’ is lifted.