Shloka 13

राक्षसेन्द्रनिवेशनविचारः

Survey of Ravana’s Residence and Lanka’s Inner Quarters

Devanagari script

समुद्रमिव गम्भीरं समुद्रमिव निस्स्वनम्।महात्मनो महाद्वेश्म महारत्नपरिच्छदम्।।।।महारत्नसमाकीर्णं ददर्श स महाकपिः।

Transliteration

samudram iva gambhīraṃ samudram iva nissvanam |

mahātmano mahādveśma mahāratnaparicchadam ||5.6.13||

mahāratnasamākīrṇaṃ dadarśa sa mahākapiḥ |

Translation

海のごとく深く、海のごとく轟くそのさまに、偉大なる猿は、偉人の広大なる御殿を見た。無上の宝玉に飾られ、貴き財宝に満ちていた。

Word by Word

• समुद्रम्: the sea
• समुद्रम्: उपमान (Standard of comparison/उपमान)
• Type: Noun
• Root: समुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; उपमानम्

• इव: like
• इव: उपमान-निर्देशक (Simile marker/उपमा)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-अव्यय

• गम्भीरम्: deep, profound
• गम्भीरम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गम्भीर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (वेश्म) इति विशेषणम्

• समुद्रम्: the sea
• समुद्रम्: उपमान (Standard of comparison/उपमान)
• Type: Noun
• Root: समुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपमानम्

• इव: like
• इव: उपमान-निर्देशक (Simile marker/उपमा)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-अव्यय

• निःस्वनम्: roaring, resounding
• निःस्वनम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निःस्वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (वेश्म) इति विशेषणम्

• महात्मनः: of the great-souled one
• महात्मनः: सम्बन्ध (Possessor/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध/Genitive), एकवचन

• महा-द्वेश्म: the great mansion
• महा-द्वेश्म: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + द्वेश्मन्/वेश्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मधारयः ‘महत् वेश्म’

• महा-रत्न-परिच्छदम्: adorned with great gems
• महा-रत्न-परिच्छदम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महा (प्रातिपदिक) + रत्न (प्रातिपदिक) + परिच्छद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः (तत्पुरुषः) ‘महारत्नैः परिच्छदः (आवृत/सज्जित) यस्य’

• महा-रत्न-समाकीर्णम्: filled with great gems
• महा-रत्न-समाकीर्णम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महा (प्रातिपदिक) + रत्न (प्रातिपदिक) + सम् + आ + कृ (धातु)
• Form: क्त/PPP ‘समाकीर्ण’; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘महारत्नैः समाकीर्णम्’

• ददर्श: saw
• ददर्श: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• सः: he
• सः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• महाकपिः: the great monkey (Hanuman)
• महाकपिः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + कपि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः ‘महान् कपिः’

Context

The place produced deep sounds like the sea. Those mighty ogres wore gemstudded ornaments. The great vanara saw the residence of the great self, Ravana rich with precious gems.

Characters & Entities

• Hanumān
• Rāvaṇa (by epithet mahātmā in the verse’s diction)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse underscores a Ramayana lesson: magnitude (gambhīratā) and wealth (ratna) can mask unrighteousness; dharma is rooted in truth and right conduct, not in opulence.

What is the narrative situation?

Hanumān, continuing his search, reaches and observes the immense, sea-resounding, gem-laden mansion associated with Rāvaṇa.

Which character virtue is emphasized?

Composure and focus amid distraction—Hanumān remains mission-centered despite overwhelming splendor.