Shloka 73

अभिज्ञानप्रदानम्

The Token of Recognition (Chūḍāmaṇi) and the Crow Episode Recalled

Devanagari script

मणिवरमुपगृह्य तं महार्हं जनकनृपात्मजया धृतं प्रभावात्।गिरिरिव पवनावधूतमुक्तः सुखितमनाः प्रतिसङ्क्रमं प्रपेदे।।5.38.73।।

Transliteration

maṇi-varam upagṛhya taṃ mahārhaṃ janaka-nṛpātmajayā dhṛtaṃ prabhāvāt |

girir iva pavanāvadhūta-muktaḥ sukhita-manāḥ pratisaṅkramaṃ prapede ||5.38.73||

Translation

ジャナカ王の御娘がかつて身につけ、その威光を宿す至宝の宝珠を受け取ると、ハヌマーンは心晴れやかに旅立ちへと向かった。風に打たれ揺さぶられて解き放たれた山のように。

Word by Word

• मणिवरम्: the best jewel
• मणिवरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मणिवर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (मणीनां वरः)

• उपगृह्य: having taken
• उपगृह्य: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: उप+ग्रह् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्त; धातुः ग्रह्, उपसर्गः उप; अर्थः 'having taken/accepted'

• तम्: that
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम (मणिवरम् इति)

• महार्हम्: very precious
• महार्हम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महार्ह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (तम्/मणिवरम्); समासः कर्मधारयः (महत्+अर्ह)

• जनकनृपात्मजया: by Janaka's daughter
• जनकनृपात्मजया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: जनक+नृप+आत्मजा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (जनक-नृपस्य आत्मजा)

• धृतम्: held/borne
• धृतम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: धृ (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle) 'dhṛta'; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (मणिवरम्)

• प्रभावात्: from (its) radiance
• प्रभावात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: प्रभाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान), एकवचन

• गिरिः: a mountain
• गिरिः: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: गिरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उपमान (simile base)

• इव: like
• इव: Upama-sambandha (उपमा-सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमावाचक-अव्यय (like/as)

• पवनावधूतमुक्तः: freed after being shaken by the wind
• पवनावधूतमुक्तः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पवन+अवधूत+मुक्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (हनुमान्); समासः तत्पुरुषः (पवनेन अवधूतः, ततः मुक्तः)

• सुखितमनाः: whose mind was pleased
• सुखितमनाः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सुखित+मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः (यस्यान् मनः सुखितम् सः)

• प्रतिसङ्क्रमम्: return/going back
• प्रतिसङ्क्रमम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रतिसङ्क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; गत्यर्थक्रियायाः कर्म (destination as object)

• प्रपेदे: set out/attained
• प्रपेदे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र+पद् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्; धातुः पद्, उपसर्गः प्र

Context

"I offered to take you today itself out of my love and devotion to Rama with a desire to unite you with him and not with any other intention.

Characters & Entities

• Hanuman
• Sita (Janaka’s daughter)
• Janaka
• Cūḍāmaṇi (precious jewel)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma as timely completion of entrusted work: having secured proof for truth, Hanuman moves to fulfill his obligation by returning without delay.

What is the narrative situation?

The sarga closes with Hanuman readying himself to leave Ashoka grove and carry Sita’s token and message back to Rama.

Which character virtue is emphasized?

Reliability and resolve: joy does not distract him from the duty of return.