Shloka 23

सीताहनूमद्भाषणम्

Sita Tests the Messenger; Hanuman Offers Reassurance

Devanagari script

किन्नु स्याचित्तमोहोऽयं भवेद्वातगतिस्त्वियम्।।।।उन्मादजो विकारो वा स्यादियं मृगतृष्णिका।

Transliteration

kinnu syācittamoho 'yaṃ bhaved vātagatis tv iyam | unmādajo vikāro vā syād iyaṃ mṛgatṛṣṇikā ||

Translation

ではこれは何なのか――心の迷妄か。あるいは内なる風（気）の乱れか。狂気より生じた変調か。それともただの蜃気楼、ミリガトリシュニカーにすぎぬのか。

Word by Word

• किम्: what?; why?
• किम्: प्रश्न (Interrogative)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; प्रश्नार्थक (interrogative 'what/why')

• नु: indeed?; I wonder
• नु: निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: नु (अव्यय)
• Form: प्रश्न/अनुनयार्थक-निपात (interrogative particle)

• स्यात्: might be
• स्यात्: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन (Optative, 3rd sg.: 'might be')

• चित्तमोहः: delusion of mind
• चित्तमोहः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: चित्त (प्रातिपदिक) + मोह (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (चित्तस्य मोहः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Nom. sg.)

• अयम्: this
• अयम्: कर्ता-विशेषण (Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (M Nom. sg.); 'चित्तमोहः' इत्यस्य विशेषणम्

• भवेत्: might be
• भवेत्: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन (Optative, 3rd sg.: 'might become')

• वातगतिः: wind-disorder; deranged condition
• वातगतिः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: वात (प्रातिपदिक) + गति (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (वातस्य गतिः/वातविकारः); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (F Nom. sg.)

• तु: but
• तु: निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/विभेदार्थक-निपात (particle: 'but/indeed')

• इयम्: this (state)
• इयम्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (F Nom. sg.)

• उन्मादजः: born of madness
• उन्मादजः: कर्ता-विशेषण (Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उन्माद (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (उन्मादात् जातः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (M Nom. sg.); 'विकारः' इत्यस्य विशेषणम्

• विकारः: disorder; change
• विकारः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: विकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Nom. sg.)

• वा: or
• वा: समुच्चय/विकल्प (Disjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (disjunction: 'or')

• स्यात्: might be
• स्यात्: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन (Optative, 3rd sg.)

• इयम्: this
• इयम्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (F Nom. sg.)

• मृगतृष्णिका: mirage
• मृगतृष्णिका: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: मृग (प्रातिपदिक) + तृष्णिका (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (मृगाणां तृष्णिका इव/मृग-तृष्णिका); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (F Nom. sg.)

Context

"Can this be a delusion of my mind or a mental imbalance (resulting in movement of the mind in the body). Is it a malady born of my madness? Or is it a mirage?

Characters & Entities

• Sītā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is intellectual honesty: Sītā recognizes the possibility of self-deception and tests her own perception, seeking satya rather than comforting illusion.

What is the narrative situation?

Overwhelmed by sudden hope, Sītā suspects her perception may be distorted—delusion, illness, madness, or mirage.

Which character virtue is emphasized?

Sītā’s self-scrutiny and truth-seeking: she does not immediately trust her senses in a hostile environment.