Shloka 29

रावणान्तःपुरे शयनदर्शनम्

Hanumān Observes Rāvaṇa’s Inner Apartments and Sleeping Court

Devanagari script

मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्।मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।।रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना।पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।।पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्।महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।।माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्।गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।।चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्।प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।।पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः।पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।

Transliteration

caturbhiḥ kāñcanair dīpair dhīpyamāna-caturdiśam |

prakāśīkṛta-sarvāṅgaṃ meghaṃ vidyud-gaṇair iva || 5.10.29 ||

Translation

四つの黄金の灯火が燃え盛り、室は四方に輝いた。彼の全身は照らし出され、稲妻の群れに照らされた雲のようであった。

Word by Word

• चतुर्भिः: with four
• चतुर्भिः: करण (करणम् / Instrument)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (प्रातिपदिक/संख्याशब्द)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः बहुवचनम् (Instrumental plural); संख्याविशेषणम्

• काञ्चनैः: golden
• काञ्चनैः: करण (करणम् / Instrument)
• Type: Adjective
• Root: काञ्चन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः बहुवचनम् (Instrumental plural); विशेषणम् (to ‘दीपैः’)

• दीपैः: by lamps
• दीपैः: करण (करणम् / Instrument)
• Type: Noun
• Root: दीप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः बहुवचनम् (Instrumental plural)

• दीप्यमान-चतुर्दिशम्: shining in all four directions
• दीप्यमान-चतुर्दिशम्: कर्म (कर्म / Object)
• Type: Adjective
• Root: √दीप् (धातु) → दीप्यमान (कृदन्त-शानच्, कर्मणि) + चतुर् + दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: समासः: (i) चतुर्दिश् = द्विगु/कर्मधारय-प्रायः (four directions) (व्यवहारतः ‘चारो दिशः’); (ii) दीप्यमानचतुर्दिशः = कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः ‘दीप्यमानाः चतुर्दिशः यस्य’ (whose four sides are shining); नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Accusative singular, neuter); विशेषणम् (to ‘मेघम्’)

• प्रकाशीकृत-सर्वाङ्गम्: with all limbs illuminated
• प्रकाशीकृत-सर्वाङ्गम्: कर्म (कर्म / Object)
• Type: Adjective
• Root: प्र + √काश् (धातु) → प्रकाशीकृत (कृदन्त-क्त, causative nuance) + सर्व + अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: समासः: सर्वाङ्ग = कर्मधारयः ‘सर्वाणि अङ्गानि’ (all limbs); प्रकाशीकृतसर्वाङ्गः = बहुव्रीहि-प्रायः/कर्मधारय-प्रयोगः ‘प्रकाशीकृतानि सर्वाङ्गानि यस्य’ (whose whole body is lit up); नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Accusative singular, neuter); विशेषणम् (to ‘मेघम्’)

• मेघम्: a cloud
• मेघम्: कर्म (कर्म / Object)
• Type: Noun
• Root: मेघ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Accusative singular, masculine)

• विद्युत्-गणैः: by clusters of lightning
• विद्युत्-गणैः: करण (करणम् / Instrument)
• Type: Noun
• Root: विद्युत् (प्रातिपदिक) + गण (प्रातिपदिक)
• Form: समासः: षष्ठी-तत्पुरुषः ‘विद्युतां गणाः’ (hosts of lightning); पुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः बहुवचनम् (Instrumental plural)

• इव: like
• इव: उपमा-सूचक (Upamā-marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; उपमावाचक-निपातः

Context

Hanuman saw an umbrella in one spot decorated with the best of garlands. The white umbrella looked like the Moon, lord of stars.

Characters & Entities

• Hanumān
• Rāvaṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is reinforced through truthful witnessing (satya-dṛṣṭi): the narration records the scene precisely, supporting Hanumān’s later accurate reporting and right action based on verified knowledge.

What is the narrative situation?

Hanumān observes the illuminated royal sleeping quarters, where lamplight makes Rāvaṇa’s form clearly visible.

Which character virtue is emphasized?

Accuracy and attentiveness—Hanumān’s capacity to perceive details in hostile territory without losing composure.