Shloka 14

समुद्रलङ्घनारम्भः

Commencement of the Ocean-Crossing

Devanagari script

तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः।सलिलं सम्प्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः।।।।

Transliteration

tena cottama-vīryeṇa pīḍyamānaḥ sa parvataḥ | salilaṃ samprasusrāva madaṃ matta iva dvipaḥ ||

Translation

至上の力をもつ彼に押しつけられて、その山は水をほとばしらせた。まるで酔いしれた象が発情の液をにじませるように。

Word by Word

• तेन: by him/with that
• तेन: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया, एकवचन

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय

• उत्तमवीर्येण: with excellent strength/valor
• उत्तमवीर्येण: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: उत्तम + वीर्य (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयसमासः (excellent valor); नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; करणार्थे

• पीड्यमानः: being pressed
• पीड्यमानः: कर्तृ (Karta; qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पीड् (धातु)
• Form: वर्तमानकाले कर्मणि कृदन्तः; शानच्-प्रत्ययान्त (present passive participle) 'being pressed'; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; पर्वतः इति विशेषणम्

• सः: that
• सः: कर्तृ (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पर्वतः: mountain
• पर्वतः: कर्तृ (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: पर्वत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सलिलम्: water
• सलिलम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: सलिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• सम्प्रसुस्राव: oozed forth profusely
• सम्प्रसुस्राव: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: सम् + प्र + स्रु (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• मदम्: rut-fluid/intoxication
• मदम्: कर्म (Karma; compared object)
• Type: Noun
• Root: मद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपमेय-उपमानसंबन्धे (object of implied 'like')

• मत्तः: intoxicated
• मत्तः: कर्तृ (Karta; qualifier of dvipaḥ)
• Type: Adjective
• Root: मत्त (प्रातिपदिक; कृदन्ताधारित)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्विपः इति विशेषणम्

• इव: like
• इव: उपमान (Comparison marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक अव्यय (like/as)

• द्विपः: elephant
• द्विपः: उपमान (Standard of comparison)
• Type: Noun
• Root: द्विप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Context

The mountain pressed hard under the feet of the valiant (Hanuman), discharged streams of water just as an elephant in rut would exude water of intoxication.

Characters & Entities

• Hanumān
• Maināka (contextual: ‘that mountain’)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is strength governed by purpose: Hanumān’s immense force appears, but it is in service of a rightful mission, not aggression.

What is the narrative situation?

As Hanumān interacts with the mountain during his leap, the mountain responds physically under the pressure of his power.

Which character virtue is emphasized?

Might (bala) coupled with restraint—power is present yet directed.