Shloka 8
ऋक्षबिलप्रवेशः
Entry into the Rikshabilam Cave
Devanagari script
क्षुत्पिपासापरीताश्च श्रान्ताश्च सलिलार्थिनः।।।।अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम्।
Transliteration
kṣut-pipāsā-parītāś ca śrāntāś ca salilārthinaḥ | avakīrṇaṃ latā-vṛkṣair dadṛśus te mahābilam ||
Translation
飢えと渇きに苦しみ、水を求めて疲れ果てた彼らは、蔓草と樹々に覆われ散り乱れた巨大な洞窟を見いだした。
Word by Word
क्षुत्-पिपासा-परिताःovercome by hunger and thirst
क्षुत्-पिपासा-परिताः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootक्षुत् (प्रातिपदिक) + पिपासा (प्रातिपदिक) + परित (कृदन्त, परि + √इ (धातु) / √ता?; रूढप्रयोगः 'परित/परित' = 'surrounded/overcome')
Formद्वन्द्व-समास (क्षुत् + पिपासा) ततः 'परित' इति कृदन्तेन विशेषितम्; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; 'ते' इत्यस्य विशेषण
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
श्रान्ताःtired
श्रान्ताः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootश्रान्त (कृदन्त, √श्रम् (धातु))
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; 'ते' इत्यस्य विशेषण
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
सलिल-अर्थिनःseeking water
सलिल-अर्थिनः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसलिल (प्रातिपदिक) + अर्थिन् (प्रातिपदिक)
Formचतुर्थी/षष्ठी-तत्पुरुषभावः (सलिलम् अर्थयते इति); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; 'ते' इत्यस्य विशेषण
अवकीर्णम्strewn/covered
अवकीर्णम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअव + √कॄ (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'महाबिलम्' इत्यस्य विशेषण
लता-वृक्षैःwith creepers and trees
लता-वृक्षैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootलता (प्रातिपदिक) + वृक्ष (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्व-समास; पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), बहुवचन
ददृशुःthey saw
ददृशुः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√दृश् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद; प्रथम-पुरुष, बहुवचन
तेthey/those
ते:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
महा-बिलम्a great/huge cave
महा-बिलम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + बिल (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन
Context
She was an ascetic in bark robes and deer skin blazing with lustre, restrained in her food. The monkeys got very frightened.
Characters & Entities
V
vānaras (search party)FAQs
Dharma includes endurance under hardship: even when bodily needs press (hunger, thirst), the party continues the righteous task rather than abandoning it.
The southern searchers, desperate for water, come upon a massive cave thick with vegetation.
Fortitude—persisting in duty despite physical exhaustion.