Shloka 9

तारोपदेशः — Tara’s Counsel to Lakshmana

Restraint, Time, and Mobilization

Devanagari script

देहधर्मं गतस्यास्य परिश्रान्तस्य लक्ष्मण।अवितृप्तस्य कामेषु कामं क्षन्तुमिहार्हसि।।।।

Transliteration

deha-dharmaṃ gatasya asya pariśrāntasya lakṣmaṇa | avitṛptasya kāmeṣu kāmaṃ kṣantum ihārhasi ||

Translation

ラクシュマナよ、彼は疲れ果て、身の欲に従ってなお快楽に飽きていない。ゆえに今しばらくは、この放縦を赦してやるがよい。

Word by Word

• देह-धर्मम्: bodily duty/need
• देह-धर्मम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: देह (प्रातिपदिक) + धर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (देहस्य धर्मः = शारीर-आवश्यकता)

• गतस्य: of one who has gone to/entered (i.e., attending to)
• गतस्य: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle) 'गत'; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (अस्य प्रति)

• अस्य: of him
• अस्य: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• परिश्रान्तस्य: of the tired (one)
• परिश्रान्तस्य: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: परि-श्रम् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त 'परिश्रान्त'; पुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (अस्य प्रति)

• लक्ष्मण: O Lakshmana
• लक्ष्मण: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; संबोधन-विभक्ति, एकवचन

• अवितृप्तस्य: of the unsated
• अवितृप्तस्य: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: वि-तृप् (धातु)
• Form: नञ्-समास/उपसर्ग 'अ' + क्त-प्रत्ययान्त 'तृप्त'; पुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (अस्य प्रति)

• कामेषु: in pleasures/desires
• कामेषु: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन

• कामम्: desire/act of love
• कामम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• क्षन्तुम्: to forgive
• क्षन्तुम्: Prayojana (प्रयोजन/infinitive complement)
• Type: Verb
• Root: क्षम् (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive); क्षन्तुम् = क्षमितुम्

• इह: here/now
• इह: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देश/कालवाचक-अव्यय (here/now)

• अर्हसि: you should
• अर्हसि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अर्ह् (धातु)
• Form: लट्-लकार; परस्मैपद; मध्यम-पुरुष, एकवचन

Context

'O Lakshmana! you should pardon him since he is not yet satisfied, though tired, with the struggle for the fulfilment of his sensual pleasures.

Characters & Entities

• Tārā
• Lakṣmaṇa
• Sugrīva (implied as 'he')

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma balances justice with mercy: when lapse arises from weakness rather than malice, patience and corrective time can be righteous.

What is the narrative situation?

Tārā requests Lakṣmaṇa to pardon Sugrīva’s present indulgence and fatigue, instead of escalating conflict within Kiṣkindhā.

Which character virtue is emphasized?

Forbearance (kṣamā) in Lakṣmaṇa, and Tārā’s pragmatic compassion aimed at restoring duty without violence.