Shloka 20
यज्ञवाटप्रवेशः जनक-विश्वामित्रसंवादश्च
Arrival at the Sacrificial Ground and Janaka’s Reception
Devanagari script
वरायुधधरौ वीरौ कस्य पुत्रौ महामुने।।1.50.20।।भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम्। परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितै:।।1.50.21।।काकपक्षधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत:।
Transliteration
varāyudhadharau vīrau kasya putrau mahāmune || 1.50.20 ||
bhūṣayantāv imaṁ deśaṁ candrasūryāv ivāmbaram |
parasparasya sadṛśau pramāṇeṅgitaceṣṭitaiḥ || 1.50.21 ||
kākapakṣadharau vīrau śrotum icchāmi tattvataḥ |
Translation
大聖よ、優れた武器を帯びたこの二人の勇士は、いったい誰の御子でしょうか。彼らはこの国土を、月と太陽が天空を飾るように輝かせています。背丈も表情も所作も互いに似通い、こめかみに髪を垂らすその姿――この勇者たちの真実を、私は詳しく伺いたいのです。
Word by Word
वरexcellent, choice
वर:
विशेषणम् (qualifier)
TypeAdjective
Rootवर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे (masculine), प्रथमा-विभक्तिः (nominative, 1st), एकवचनम् (singular); समासाङ्गत्वेन (as compound member)
आयुधweapon
आयुध:
सम्बन्धः (relation within compound)
TypeNoun
Rootआयुध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे (neuter), प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; समासाङ्गत्वेन
धरौbearers/holders
धरौ:
कर्तृ (agent/subject)
TypeAdjective
Rootधृ (धातु) + अच् → धर (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formकर्तरि कृदन्तः (agentive), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम् (dual)
वरायुधधरौholding excellent weapons
वरायुधधरौ:
विशेषणम् (qualifier of वीरौ/पुत्रौ)
TypeAdjective
Rootवर + आयुध + धर (समास)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः/कर्मधारय-सन्निकर्षः (determinative: 'excellent-weapon-holding'); पुंलिङ्गे, प्रथमा, द्विवचनम्
वीरौtwo heroes
वीरौ:
कर्तृ (subject)
TypeNoun
Rootवीर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्
कस्यwhose
कस्य:
सम्बन्धः (genitive relation)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्तिः (genitive, 6th), एकवचनम्; पुं/नपुंसक-प्रयोगः (whose)
पुत्रौtwo sons
पुत्रौ:
कर्तृ/विषयः (subject/topic)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्
महामुनेO great sage
महामुने:
सम्बोधनम् (address)
TypeNoun
Rootमहान् (प्रातिपदिक) + मुनि (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयः (great + sage); पुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्तिः (vocative), एकवचनम्
भूषयन्तौadorning
भूषयन्तौ:
कर्तृ (subject; agreeing with वीरौ/पुत्रौ)
TypeVerb
Rootभूष् (धातु) + शतृ → भूषयन्त् (वर्तमान-कृदन्त)
Formशतृ-प्रत्ययान्तः वर्तमान-कर्तरि कृदन्तः (present active participle); पुंलिङ्गे, प्रथमा, द्विवचनम्
इमम्this
इमम्:
कर्म (object-qualifier)
TypeAdjective
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (accusative, 2nd), एकवचनम्; देशम् इति विशेषणम्
देशम्land, region
देशम्:
कर्म (object)
TypeNoun
Rootदेश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
चन्द्रmoon
चन्द्र:
उपमानाङ्गम् (member of simile)
TypeNoun
Rootचन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; समासाङ्गत्वेन
सूर्यsun
सूर्य:
उपमानाङ्गम् (member of simile)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; समासाङ्गत्वेन
चन्द्रसूर्यौthe moon and the sun
चन्द्रसूर्यौ:
उपमानम् (standard of comparison)
TypeNoun
Rootचन्द्र + सूर्य (समास)
Formइतरेतर-द्वन्द्वः (copulative); पुंलिङ्गे, प्रथमा, द्विवचनम्
इवlike, as
इव:
उपमा-सूचकः (simile marker)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमा-अव्ययम् (particle of comparison)
अम्बरम्sky
अम्बरम्:
उपमेय-आश्रयः/अधिकरण-भावः (locus in simile: 'in the sky')
TypeNoun
Rootअम्बर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
परस्परस्यof each other
परस्परस्य:
सम्बन्धः (genitive relation)
TypeNoun
Rootपरस्पर (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; परस्पर-शब्दः (mutual)
सदृशौsimilar, resembling
सदृशौ:
विशेषणम्/विधेय-विशेषणम् (predicate adjective)
TypeAdjective
Rootसदृश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्; परस्परस्य इति षष्ठी-सम्बन्धेन
प्रमाणmeasure, stature, proportion
प्रमाण:
करणाङ्गम् (instrumental member)
TypeNoun
Rootप्रमाण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, तृतीया-बहुवचनस्य समासाङ्गत्वेन (as member of instrumental plural compound)
इङ्गितsigns, expressions
इङ्गित:
करणाङ्गम्
TypeNoun
Rootइङ्गित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, तृतीया-बहुवचनस्य समासाङ्गत्वेन
चेष्टितैःby gestures/acts
चेष्टितैः:
करणम् (instrument/means)
TypeNoun
Rootचेष्टित (कृदन्त-प्रातिपदिक; चेष्ट् धातु + क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle used as noun: 'acts'); नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे प्रायः, तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम्
प्रमाणेङ्गितचेष्टितैःin/with (their) stature, expressions, and gestures
प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः:
करणम् (instrumental: in/with)
TypeNoun
Rootप्रमाण + इङ्गित + चेष्टित (समास)
Formसमाहार-द्वन्द्वः (collective copulative: 'by stature, expressions, and gestures'); तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम्
काकcrow
काक:
सम्बन्धः (compound member)
TypeNoun
Rootकाक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; समासाङ्गत्वेन
पक्षwing; side-lock/tuft (by extension)
पक्ष:
सम्बन्धः (compound member)
TypeNoun
Rootपक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; समासाङ्गत्वेन
काकपक्ष"crow-wing" side-locks (hair style)
काकपक्ष:
सम्बन्धः (compound member)
TypeNoun
Rootकाक + पक्ष (समास)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः (crow's-wing: a style of hair/side-lock); पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; समासाङ्गत्वेन
धरौbearers
धरौ:
कर्तृ (subject)
TypeAdjective
Rootधृ (धातु) + अच् → धर (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formकर्तरि कृदन्तः; पुंलिङ्गे, प्रथमा, द्विवचनम्
काकपक्षधरौwearing side-locks (kākapakṣa)
काकपक्षधरौ:
विशेषणम् (qualifier of वीरौ)
TypeAdjective
Rootकाकपक्ष + धर (समास)
Formद्वितीया/षष्ठी-तत्पुरुषार्थः (having/bearing side-locks); पुंलिङ्गे, प्रथमा, द्विवचनम्
वीरौtwo heroes
वीरौ:
विषयः (topic)
TypeNoun
Rootवीर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा, द्विवचनम्
श्रोतुम्to hear
श्रोतुम्:
प्रयोजनम् (purpose)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु) + तुमुन् → श्रोतुम् (कृदन्त)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्तः (infinitive), अव्ययवत् प्रयोगः
इच्छामिI wish/desire
इच्छामि:
कर्तृ (speaker as subject)
TypeVerb
Rootइष्/इच्छ् (धातु)
Formलट्-लकारः (present indicative), उत्तम-पुरुषः (1st person), एकवचनम्
तत्त्वतःtruly, accurately
तत्त्वतः:
क्रियाविशेषणम् (adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootतत्त्व (प्रातिपदिक) + तसिल् → तत्त्वतः (अव्यय)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त-अव्ययम् (adverb of manner: 'in truth/accurately')
Context
Great ascetic Viswamitra, hearing Rama's words, chose a not-too-crowded place near a water-source for encampment.
Characters & Entities
J
JanakaV
ViśvāmitraM
MoonS
SunFAQs
Satya-oriented inquiry: a righteous ruler seeks truthful knowledge before acting, asking directly and respectfully about identity and lineage.
Janaka, seeing the two armed princes accompanying Viśvāmitra, marvels at their likeness and radiance and asks whose sons they are.
Janaka’s discernment and reverence: he observes carefully, praises appropriately, and requests the truth from the sage.