Valmiki Ramayana 2.42.35: Ayodhya Kanda, Sarga 42, Shloka 35

द्विचत्वारिंशः सर्गः — दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः

Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments

Devanagari script

तं राममेवानुविचिन्तयन्तंसमीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्।उपोपविश्याधिकमार्तरूपाविनिश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रम्।।।।

Sanskrit recitationValmiki Ramayana 2.42.35

Transliteration

taṃ rāmam evānuvicintayantaṃ samīkṣya devī śayane narendram | upopaviśyādhikam ārtarūpā viniśvasantī vilalāpa kṛcchram ||

Translation

王が床に横たわり、尽きることなくただラーマのみを思い続けているのを見て、王妃は傍らに寄って座った。いよいよ痛ましい姿で、幾度もため息をつき、苦しい嘆きに沈んで泣き叫んだ。

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• तम्: him / that (king)
• तम्: कर्म (object) — ‘समीक्ष्य’ इत्यस्य
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular, masculine pronoun)

• रामम्: Rama
• रामम्: कर्म (object) — ‘अनुविचिन्तयन्तम्’ इत्यस्य
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular, masculine)

• एव: alone / indeed / only
• एव: सम्बन्ध/विशेषण-भावः (emphatic modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपातः/अवधारणार्थक-अव्ययम् (particle of emphasis/restriction)

• अनुविचिन्तयन्तम्: continuously brooding/thinking over
• अनुविचिन्तयन्तम्: विशेषणम् (qualifier) — ‘तम् (नरेन्द्रम्)’
• Type: Verb
• Root: अनु + वि + चिन्त् (धातु) → चिन्तयत् (वर्तमान-कृदन्त, शतृ)
• Form: वर्तमानकालिकः परस्मैपदी शतृ-प्रत्ययान्तः कृदन्तः; पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (present active participle, accusative singular masculine)

• समीक्ष्य: having seen
• समीक्ष्य: पूर्वकाल-क्रिया (prior action to main verb)
• Type: Indeclinable
• Root: सम् + ईक्ष् (धातु) → समीक्ष्य (क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (gerund/absolutive: ‘having seen’)

• देवी: the queen (Kausalya)
• देवी: कर्ता (agent) — ‘विललाप’ इत्यस्य
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nominative singular, feminine)

• शयने: on the bed
• शयने: अधिकरण (location)
• Type: Noun
• Root: शयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः एकवचनम् (locative singular, neuter)

• नरेन्द्रम्: the king (lord of men)
• नरेन्द्रम्: कर्म (object) — ‘समीक्ष्य’ इत्यस्य; ‘तम्’ इत्यस्य विशेष्यः
• Type: Noun
• Root: नर + इन्द्र (प्रातिपदिक-समास)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular, masculine); समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः/उपपद-तत्पुरुषः (‘नराणाम् इन्द्रः’)

• उपोपविश्य: having sat down near (him)
• उपोपविश्य: पूर्वकाल-क्रिया (prior action to main verb)
• Type: Indeclinable
• Root: उप + उप + विश् (धातु) → उपोपविश्य (क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (gerund/absolutive: ‘having sat near/beside’)

• अधिकम्: exceedingly / very much
• अधिकम्: क्रियाविशेषण (adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: अधिक (प्रातिपदिक) / अधिकम् (अव्ययीभाववत् क्रियाविशेषण-प्रयोगः)
• Form: क्रियाविशेषणरूपेण अव्ययवत् प्रयोगः (adverbial use: ‘excessively/very’)

• आर्तरूपा: having a distressed appearance
• आर्तरूपा: कर्ता-विशेषणम् (qualifier of agent ‘देवी’)
• Type: Adjective
• Root: आर्त + रूप (प्रातिपदिक-समास)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nominative singular, feminine); समासः—कर्मधारयः (‘आर्तं रूपं यस्याः सा’/‘आर्त-रूपा’)

• विनिश्वसन्ती: sighing deeply
• विनिश्वसन्ती: कर्ता-विशेषणम्/सहकाल-क्रिया (concurrent action of the agent)
• Type: Verb
• Root: वि + नि + श्वस् (धातु) → श्वसत् (वर्तमान-कृदन्त, शतृ) → श्वसन्ती
• Form: वर्तमानकालिकः परस्मैपदी शतृ-प्रत्ययान्तः कृदन्तः; स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (present active participle, nominative singular feminine)

• विललाप: lamented / wailed
• विललाप: क्रिया (main action)
• Type: Verb
• Root: लप् (धातु) + वि (उपसर्ग) → विललाप
• Form: लिट्-लकारः (परोक्शभूत/परफेक्ट); प्रथमपुरुषः एकवचनम्; परस्मैपदम् (3rd person singular, perfect)

• कृच्छ्रम्: painfully / with great distress
• कृच्छ्रम्: क्रियाविशेषण (manner/degree of lamentation)
• Type: Noun
• Root: कृच्छ्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular, neuter); क्रियाविशेषणरूपेण कर्मप्रवचनीय-भावः (accusative of manner/extent)

Context

Your dependents have nothing to do with me nor I with them. I denounce you since you are a self-seeker without any sense off righteousness.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Kausalyā
• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse presents dharma as shared suffering and care: Kausalyā does not abandon the afflicted king; she stays near, embodying compassionate duty amid the collapse of royal happiness.

What is the narrative situation?

Daśaratha lies in bed consumed by thoughts of Rāma; Kausalyā sits beside him and laments, her grief expressed through heavy sighing.

Which character virtue is emphasized?

Kausalyā’s fidelity and empathy—steadfast companionship in distress, a quiet strength within domestic and royal dharma.