Shloka 55
पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः
Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya
Devanagari script
निगृह्य तपसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया।।3.11.55।।यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक्छरण्या पुण्यकर्मणा।
Transliteration
nigṛhya tapasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā ||
yasya bhrātrā kṛteyaṃ dik-śaraṇyā puṇya-karmaṇā |
Translation
彼は世界の安寧を願い、タパスの力によって死そのものを抑えた。聖なる行いをなすその兄によって、この地は帰依すべき避難処となった。
Word by Word
निगृह्यhaving restrained
निगृह्य:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootनि+ग्रह् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), पूर्वकाल
तपसाby penance
तपसा:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/instrumental), एकवचन
मृत्युम्death
मृत्युम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमृत्यु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/accusative), एकवचन
लोकानाम्of the worlds/people
लोकानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/genitive), बहुवचन
हितकाम्ययाwith desire for (their) welfare
हितकाम्यया:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootहित+काम्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/instrumental), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (हितस्य काम्या = desire for welfare)
यस्यwhose
यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/genitive), एकवचन
भ्रात्राby (his) brother
भ्रात्रा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभ्रातृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/instrumental), एकवचन
कृताmade, rendered
कृता:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; दिक् इति विशेष्येण सह
इयम्this
इयम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/nominative), एकवचन
दिक्direction, quarter
दिक्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
शरण्याworthy of refuge
शरण्या:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशरण्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; दिक् इति विशेषणम्
पुण्यकर्मणाby the doer of holy deeds
पुण्यकर्मणा:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootपुण्य+कर्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया एकवचन; कर्मधारयः (पुण्यं कर्म यस्य सः)
Characters & Entities
A
Agastya’s brother (implied)D
Death (Mṛtyu, personified)FAQs
Loka-saṅgraha (welfare of all): true ascetic power is validated by compassion and protection—making a place safe for others.
Rama praises the sanctity and protective power of the sage’s brother, explaining why the area is a refuge.
The ascetic’s compassion-driven austerity: tapas directed toward public good rather than personal display.