Previous Verse
Next Verse

Shloka 5

Kārttika-vrata Discipline: Purity Rules, Morning Bath Saṅkalpa, Tilaka Injunctions, and Food Prohibitions

अत्युत्तमेषु स्थानेषु मलमूत्रं न कारयेत् । शुद्धां मृदं गृहीत्वाथ वामं प्रक्षालयेत्करम्

atyuttameṣu sthāneṣu malamūtraṃ na kārayet | śuddhāṃ mṛdaṃ gṛhītvātha vāmaṃ prakṣālayetkaram

最もすぐれた聖なる場所では、大小便をしてはならない。清浄な土を取り(浄めのために)、それから左手を洗い清めるべきである。

अति-उत्तमेषुin very excellent (places)
अति-उत्तमेषु:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeAdjective
Rootअति (अव्यय) + उत्तम (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक (स्थानेषु इति विशेष्य), सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन; कर्मधारय (अत्युत्तम = very excellent)
स्थानेषुin places
स्थानेषु:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootस्थान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन
मल-मूत्रम्feces and urine
मल-मूत्रम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootमल (प्रातिपदिक) + मूत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (feces and urine) समाहारार्थे
not
:
सम्बन्ध/निपात
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध निपात (negation particle)
कारयेत्should do/should cause (to be done)
कारयेत्:
क्रिया (injunction)
TypeVerb
Rootकृ (धातु) (णिच् causative: कारय)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; णिच्-प्रयोग (causative) ‘should cause/do’
शुद्धाम्pure
शुद्धाम्:
कर्म (Karma/Object) विशेषण
TypeAdjective
Rootशुद्ध (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; मृदम् इति विशेष्यस्य विशेषण
मृदम्clay, earth
मृदम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootमृद् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
गृहीत्वाhaving taken
गृहीत्वा:
पूर्वकाल (पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootग्रह् (धातु)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त (Gerund), ‘having taken’
अथthen
अथ:
सम्बन्ध/निपात
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय (sequence marker/particle)
वामम्left
वामम्:
कर्म (Karma/Object) विशेषण
TypeAdjective
Rootवाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; करम् इति विशेष्यस्य विशेषण
प्रक्षालयेत्should wash
प्रक्षालयेत्:
क्रिया (injunction)
TypeVerb
Rootप्र+क्षल् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
करम्hand
करम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootकर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Unspecified (narratorial/instructional voice within the Brahma-khaṇḍa context)

Primary Rasa: shanta

Type: tirtha

Sandhi Resolution Notes: अत्युत्तमेषु → अति + उत्तमेषु; मलमूत्रं → मल + मूत्रम्; गृहीत्वाथ → गृहीत्वा + अथ; प्रक्षालयेत्करम् → प्रक्षालयेत् + करम्.

FAQs

It teaches tīrtha-maryādā (sanctity norms): holy sites are to be kept physically and ritually pure, and disrespectful acts that pollute the area are prohibited.

Clean earth is a traditional purifying agent (a form of śauca) used for cleansing after bodily functions, emphasizing practical hygiene and ritual purity together.

Reverence for sacred spaces and disciplined personal conduct—cleanliness, restraint, and consideration for communal worship environments.