The Exposition of the Ṣaṣṭhī-vrata Observed Through the Twelve Months

Verse 1

सनातन उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि षष्ठ्याश्चैव व्रतानि ते । यानि सम्यग्विधायात्र लभेत्सर्वान्मनोरथान् ॥ १ ॥

サナータナは言った。「聞きなさい、ブラーフマナよ。私は第六の月日（シャシュティー）の誓戒を汝に説き明かそう。ここで正しく修すれば、望む目的のすべてを得る。」

Verse 2

चैत्रमासे शुक्लषष्ठ्यां कुमारव्रतमुत्तमम् । तत्रेष्ट्वा षण्मुखं देवं नानापूजा विधानतः ॥ २ ॥

チャイトラ月の白分第六日には、「クマーラ・ヴラタ」と名づけられた最上の誓戒を守るべきである。その日、定められた作法に従い、さまざまな供物をもって六面の主（シャṇムカ）を礼拝し、誓いを成就する。

Verse 3

पुत्रं सर्वगुणोपेतं प्राप्नुयाच्चिरजीविनम् । वैशाखशुक्लषष्ठ्यां च पूजयित्वा च कार्तिकम् ॥ ३ ॥

ヴァイシャーカ月の白分第六日に（主を）礼拝し、さらにカールッティカ月を正しく敬うなら、あらゆる徳を備え長寿なる男子を得る。

Verse 4

लभते मातृजं सौख्यं नात्र कार्या विचारणा । ज्येष्ठमासे शुक्लषष्ठ्यां विधिनेष्ट्वा दिवाकरम् ॥ ४ ॥

母よりもたらされる安楽を得る—ここに疑う余地はない。ジェーシュタ月の白分第六日に、法にかなって日神ディヴァーカラを礼拝すれば、この果報に至る。

Verse 5

लभते वांछितान्कामांस्तत्प्रसादान्न संशयः । आषाढशुक्लषष्ठ्यां वै स्कंदव्रतमनुत्तमम् ॥ ५ ॥

主の恩寵によって、望む願いは必ず成就する—疑いはない。まことに、アーシャーダ月の白分第六日には、比類なき「スカンダ・ヴラタ」が修される。

Verse 6

उपोष्य पूजयित्वैनं शिवोमाप्रियमात्मजम् । लभतेऽभीप्सितान्कामान्पुत्रपौत्रादिसंततीः ॥ ६ ॥

斎戒してのち、シヴァとウマーに愛されるこの御子を礼拝すれば、望む成就を得る——子や孫など、子孫繁栄をも得る。

Verse 7

श्रावणे शुक्लषष्ठ्यां तु शरजन्मानमर्चयेत् । उपचारैः षोडशभिर्भक्त्या परमयान्वितः ॥ ७ ॥

シュラーヴァナ月の白分第六日（シャシュティー）には、葦より生まれしシャラジャンマーを、十六種の供養をもって、至上の信愛により礼拝すべし。

Verse 8

लभतेऽभीप्सितानर्थान्षण्मुखस्य प्रसादतः । भाद्रमासे कृष्णषष्ट्यां ललिताव्रतमुच्यते ॥ ८ ॥

六面尊サンムカの御加護により、望む果報を得る。これを「ラリター・ヴラタ」と称し、バードラパダ月の黒分第六日（クリシュナ・シャシュティー）に修すべし。

Verse 9

प्रातः स्नात्वा विधानेन नारी शुक्लाम्बरावृता । शुक्लमाल्ययधरा वापि नद्याः संगमवालुकाम् ॥ ९ ॥

朝、定めの作法により沐浴し、白衣をまとい白き花鬘を戴く女性は、川の合流点の砂洲へ赴くべし。

Verse 10

गृहीत्वा वंशपात्रे तु धृत्वा पिंडाकृतिं च ताम् । पञ्चधा ललितां तत्र ध्यायेद्वनविलासिनीम् ॥ १० ॥

竹の器を取り、その中に団子状の供物を納め、そこで森に遊ぶ聖なる女神ラリターを、五相の優美なる御姿として観想すべし。

Verse 11

पङ्कजं करवीरं च नेपालीं मालतीं तथा । नीलोत्पलं केतकीं च संगृह्य तगरं तथा ॥ ११ ॥

蓮華、カラヴィーラ（夾竹桃）、芳香のネーパリーとマーラティー、さらに青蓮華とケータキーを集め、またタガラ（香り高いジャスミン）も採り集めるべきである。

Verse 12

एकैकाष्टशतं ग्राह्यमष्टाविंशतिरेव च । अक्षताः कलिका गृह्य ताभिर्देवीं प्रपूजयेत् ॥ १२ ॥

それぞれを百八つ取り、さらに二十八も取るべきである。アクシャタ（砕けぬ米粒）と花の蕾（カリカー）を取り、それらによって女神を如法に礼拝せよ。

Verse 13

प्रार्थयेदग्रतः स्थित्वा देवीं तां गिरिशप्रियाम् । गंगाद्वारे कुशावर्त्ते विल्वके नीलपर्वते ॥ १३ ॥

その御前に立ち、ギリーシャ（シヴァ）に愛されるその女神に祈りを捧げよ――ガンガードヴァーラにて、クシャーヴァルタにて、ビルヴァカにて、そしてニーラパルヴァタの山上にて。

Verse 14

स्नात्वा कनखले देवि हरिं लब्धवती पतिम् । ललिते सुभगं देवि सुखसौभाग्यदायिनि ॥ १४ ॥

おお女神よ、カナカレーで沐浴して、彼女は夫としてハリを得た。おおラリターよ、吉祥なる女神よ、安楽と福徳を授ける女神よ。

Verse 15

अनंतं देहि सौभाग्ये मह्यं तुभ्यं नमोऽनमनः । मंत्रेणानेन कुसुमैश्वंपकस्य सुशोभनैः ॥ १५ ॥

おおアナンタ（無限の主）よ、我に尽きぬ吉祥を授けたまえ。汝に幾度も幾度も礼拝する。この真言により、輝き麗しきチャンパカの花をもって汝を供養すべし。

Verse 16

अभ्यर्च्य विधिवत्तस्या नैवेद्यं पुरतो न्यसेत् । त्रपुषैरपि कूष्माण्डैर्नालिकेरैः सुदाडिमैः ॥ १६ ॥

定められた作法に従って彼女を正しく礼拝したのち、神前にナイヴェーディヤ（食供）を供えるべきである。たとえ胡瓜、冬瓜、椰子、そして上質の柘榴であってもよい。

Verse 17

बीजपूरैः सुतुंडीरैः कारवेल्लैः सचिर्भटैः । फलैस्तत्कालसंभूतैः कृत्वा शोभां तदग्रतः ॥ १७ ॥

ビージャプーラ（香橼）や見事な柘榴、苦瓜、胡瓜、さらにその季節に熟した果実をもって、御前に美しく整えて荘厳を成した。

Verse 18

विरूढधान्यांकुरकैः सुदीपावलिभिस्तथा । सार्द्धै सर्गणकैधूपः सौहालककरंजकैः ॥ १८ ॥

芽吹いた穀物の若芽を供え、明るく燃える灯明を列ね、さらにサウハーラカ（樹脂）やカランジャなどの芳香物を合わせて調えた薫香を焚いて、かくのごとく儀礼を行う。

Verse 19

गुडपुष्पैः कर्णवेष्टैर्मोदकैरुपमोदकैः । बहुप्रकारैर्नैवेद्यैर्यथा विभवसारतः ॥ १९ ॥

グダ（黒糖）で甘めた花供、耳形の菓子カर्णヴェーष्ट、モーダカとウパモーダカ、さらに多種多様なナイヴェーディヤをもって、各々の資力に応じて礼拝すべきである。

Verse 20

एवमभ्यर्च्य विधिवद्रात्रौ जागरणोत्सवम् । गीतवाद्यनटैर्नृत्यैः प्रोक्षणीयैरनेकधा ॥ २० ॥

このように作法どおり礼拝したのち、夜にはジャーガラナ（徹夜の覚醒祭）を催し、歌と楽器、演者と舞踊、そして種々の浄めの灑水をもって荘厳すべきである。

Verse 21

सखीभिः सहिता साध्वी तां रात्रिं प्रसभं नयेत् । न च संमीलयेन्नेत्रे नारीयामचतुष्टयम् ॥ २१ ॥

女友らに伴われて、貞淑なる女はその夜を怠りなく警醒して過ごすべし。夜の四つの時刻（四更）のあいだ、まぶたを閉じてはならない（すなわち徹夜せよ）。

Verse 22

दुर्भगा दुष्कृता वंध्या नेत्रसंमीलनाद्भवेत् । एवं जागरणं कृत्वा सप्तम्यां सरितं नयेत् ॥ २२ ॥

もしこの夜の守りにおいて目を閉じ（眠りに落ち）るなら、その女は不運となり、罪を負い、子を授からぬと説かれる。ゆえに、このように徹夜の覚醒を成し遂げたのち、サプタミー（第七日）に川へ赴くべし。

Verse 23

गन्धपुष्पैस्तथाभ्यर्च्य गीतवाद्यपुरःसरैः । तच्च दद्याद्द्विजेन्द्राय नैवेद्यादि द्विजोत्तम ॥ २३ ॥

香と花とをもって如法に供養し、歌と楽器の響きを先導として、ついでその供物を、ナイヴェーディヤ（供食）などと共に、二度生まれの長たる者に捧げよ。おお、最勝のバラモンよ。

Verse 24

स्नात्वा गृहं समागत्य हुत्वा वैश्वानरं ततः । देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च पूजयित्वा सुवासिनीः ॥ २४ ॥

沐浴して家に戻ったなら、まずヴァイシュヴァーナラ（家の聖火）に供物を捧げよ。ついで諸天、ピトリ（祖霊）、そして人々を礼拝し、さらにスヴァーシニー—吉祥なる既婚の婦人たち—を敬いもてなすべし。

Verse 25

कन्यकाश्चैव संभोज्य ब्राह्मणान्दश पंच च । भक्ष्यभोज्यैर्बहुविधैर्दत्वा दानानि भूरिशः ॥ २५ ॥

また、若き乙女たちにも食を施し、さらにブラーフマナ十五人を饗応せよ。菓子や軽食、煮炊きした料理など多種の食物をもって、布施の贈り物を豊かに与えるべし。

Verse 26

ललिता मेऽस्तु सुप्रीता इत्युक्त्वा तान्विसर्जयेत् । यः कश्चिदाचरेदेतद्व्रतं सौभाग्यदं परम् ॥ २६ ॥

「ラリター女神が、わたしに大いに満悦されますように」と唱えてから、彼らを退出させるべきである。誰であれこの誓戒を行う者は、至上の吉祥と幸運の授けを得る。

Verse 27

नरो वा यदि वा नारी तस्य पुण्यफलं श्रृणु । यद्व्रतैश्च तपोभिश्च दानैर्वा नियमैरपि ॥ २७ ॥

男であれ女であれ、その者に帰する功徳の果を聞け。それは、誓戒・苦行・布施・戒律の遵守によって得られるのと同等の功徳である。

Verse 28

तदेतेनेह लभ्येत किं बहूक्तेन नारद । मृतेरनंतरं प्राप्य शिवलोकं सनातनम् ॥ २८ ॥

これ一つによって、この世においてすでに得られる—なお何を多く語ろうか、ナーラダよ。死の直後、永遠なるシヴァの世界に到達する。

Verse 29

मोदते ललितादेव्या शैवे वै सखिवच्चिरम् । नभस्ये मासि या शुक्ला षष्ठी सा चंदनाह्वया ॥ २९ ॥

ナバスヤ月の明るい第六日（白分第六、シュクラ・シャシュティ）は「チャンダナー」と呼ばれる。これを守る者は、シヴァの界にて久しく歓喜し、女神ラリターと親友のように親しく交わる。

Verse 30

तस्यां देवीं समभ्यर्च्य लभते तत्सलोकताम् । रोहिणी पातभौमैस्तु संयुता कपिला भवेत् ॥ ३० ॥

その日に女神を正しく礼拝すれば、女神の世界に住する果報を得る。またローヒニーが特定の地相（火星に関わる条件）と結びつくとき、（儀礼に関わる牛／供物）は「カピラー」—黄褐色の吉祥なるもの—となる。

Verse 31

तस्यां रविं समभ्यर्च्य व्रती नियमतत्परः । लभते वांछितान्कामान्भास्करस्य प्रसादतः ॥ ३१ ॥

その吉祥の時、誓戒を守り規律に専心する者が、ラヴィ（太陽）を篤く礼拝すれば、バースカラ（太陽神）の御加護により、望む果報を得る。

Verse 32

अन्नदानं जपो होमं पितृदेवर्षितर्पणम् । सर्वमेवाक्षयं ज्ञेयं कृतं देवर्षिसत्तम ॥ ३२ ॥

食の布施、真言の誦持（ジャパ）、火供（ホーマ）、そして祖霊・諸天・聖仙への供養の灌水（タルパナ）—これらは正しく行われるなら、功徳は尽きぬものと知るべし。おお、天仙の中の最勝者よ。

Verse 33

कपिलां धेनुमभ्यर्च्य वस्त्रमाल्यानुलेपनैः । प्रदद्याद्वेदविदुषे द्वादशात्मप्रतुष्टये ॥ ३३ ॥

衣や花鬘、香油をもってカピラー（淡褐色）の乳牛を礼拝したのち、ヴェーダに通じた者へ施与すべし。これは十二相のアートマン—十二の相として内に住まう神—を歓ばせるためである。

Verse 34

अथेषुशुक्लषष्ठ्यां तु पूज्या कात्यायनी द्विज । गंधाद्यैर्मंङ्गलद्रव्यैर्नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ॥ ३४ ॥

次に、アーシュヴィナ月の白分の第六日（シャシュティー）に、二度生まれし者よ、香などの吉祥なる品々と、種々のナイヴェーディヤ（食供）をもって、女神カーティヤーヤニーを礼拝すべし。

Verse 35

ततः क्षमाप्य देवेशीं प्रणिपत्य विसर्जयेत् । पूज्यात्र सैकती मूर्तिर्यद्वा द्विजसती मुदा ॥ ३५ ॥

それから、女神—至上の主宰—に赦しを乞い、ひれ伏して礼拝し、恭しく送って供養を結ぶべし。この作法では砂で作った像を礼拝する。あるいは喜びをもって、徳あるバラモンの婦人をその代わりに敬うこともできる。

Verse 36

वस्त्रालंकरणैर्भव्यैः कात्यायिन्याः प्रतुष्टये । कन्या वरं प्राप्नुयाच्च वांचितं पुत्रमंगना ॥ ३६ ॥

女神カーティヤーヤニーを歓ばせるために、麗しき衣と荘厳な装身具を供養すれば、乙女は良き夫を得、妻ある女は望む男子を授かる。

Verse 37

कात्यायिनीप्रसादाद्वै नात्र कार्या विचारणा । कार्तिके शुक्लषष्ठ्यां तु षण्मुखेन महात्मना ॥ ३७ ॥

まことにカーティヤーヤニーのご加護により、ここに疑いも更なる思案も要らぬ。カルッティカ月の白分第六日（シュクラ・シャシュティー）に、大心のシャンムカがそれを成し遂げたのである。

Verse 38

देवसेना महाभागा लब्धा सर्वुसुरार्पिता । अतस्तस्यां सुरश्रेष्ठां देवसेनां च षण्मुखम् ॥ ३८ ॥

かくして大いなる幸運を具えたデーヴァセーナーは、諸天より捧げられて得られた。ゆえに彼女より、天衆の中の最勝者、シャンムカ（スカンダ）が生まれた。

Verse 39

संपूज्य निखिलैरेव उपचारैर्मनोहरैः । प्राप्नुयादतुलां सिद्धिं मनोभीष्टां द्विजोत्तम ॥ ३९ ॥

あらゆる麗しき供物と作法をもって如法に（神を）供養すれば、ああ二度生まれの最勝者よ、比類なき成就（シッディ）—すなわち心願の成満—を得る。

Verse 40

अत्रैव वह्निपूजोक्तां तां च सम्पक्समाचरेत् । विविधद्रव्यहोमैश्च वह्निपूजापुरः सरम् ॥ ४० ॥

まさにここにおいて、アグニ（火神）の礼拝として説かれたその作法を如法に修し、種々の供物をもって護摩を行い、火供の次第を初めより終わりまで全うすべきである。

Verse 41

मार्गशीर्षे शक्लषष्ठ्यां निहतस्तारकासुरः । स्कंदेन सत्कृतिः प्राप्ता ब्रहमाद्यैः परिकल्पिता ॥ ४१ ॥

マールガシールシャ月の白分第六日（シュクラ・シャシュティー）に、スカンダはアスラのターラカースラを討ち滅ぼし、ブラフマーら諸神の定めにより、相応の尊崇を受けた。

Verse 42

ततोऽस्यां पूजयेत्स्कंदं गंधपुष्पाक्षतैः फलैः । वस्त्रैराभूषणश्चापि नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ॥ ४२ ॥

それより、その作法においては、香・花・アクシャタ（砕けぬ穀粒）・果物をもってスカンダを供養し、さらに衣・装身具、そして種々のナイヴェーディヤ（食供）を捧げるべきである。

Verse 43

रविवारेण संयुक्ता तथा शतभिषान्विता । यदि चेत्सा समुद्दिष्टा चंपाह्वा मुनिसत्तम ॥ ४३ ॥

おお、牟尼の中の最勝者よ。もしそれが日曜日と結び、さらにシャタビーシャー（Śatabhiṣā）に伴うと説かれるなら、それは名を「チャンパー（Campā）」と示される。

Verse 44

तस्यां विश्वेश्वरो देवो द्रष्टव्यः पापनाशनः । पूजनीयो वेदनीयः स्मर्तव्यः सौख्यमिच्छता ॥ ४४ ॥

そこにおいて、罪を滅する主ヴィシュヴェーシュヴァラを拝観すべきである。安寧と幸福を願う者は、礼拝し、真に知り、そして憶念すべきである。

Verse 45

स्नानदानादिकं चात्र सर्वमक्षय्यमुच्यते । पौषमासे शुक्लषष्ठ्यां देवो दिनपतिर्द्विज ॥ ४५ ॥

ここでは、沐浴や布施など一切の行いは、尽きることなき功徳をもたらすと説かれる。おお、二度生まれし者よ。パウシャ月の白分第六日（シュクラ・シャシュティー）には、その日の神は「日の主」すなわち太陽神スーリヤである。

Verse 46

विष्णुरूपी जगत्त्राता प्रदुर्भूताः सनातनः ॥ ४६ ॥

永遠なる御方が顕現した——ヴィシュヌの御姿を取り、世界を護る守護者である。

Verse 47

स तस्मात्पूजनीयोऽस्यां द्रव्यैर्गंधपुरस्कृतैः । नैवेद्यैर्वस्त्त्रभूषाद्यैः सर्वसौख्यमभीप्सुभिः ॥ ४७ ॥

ゆえにこの行法においては、香を先とする供物をはじめ、ナイヴェーディヤ（食供）、衣、飾りなどをもって、完全な安寧と歓喜を願う者はまことに彼を礼拝すべきである。

Verse 48

माघमासे सिता षष्ठी वरुणाह्वा स्मृता तु सा । तस्यां वरुणमभ्यर्च्येद्विष्णुरूपं सनातनम् ॥ ४८ ॥

マーガ月には、白分の第六日が「ヴァルナー」として記憶される。その日に、ヴィシュヌの永遠の御姿であるヴァルナを礼拝すべきである。

Verse 49

रक्तैर्गंधांशुकैः पुष्पैर्नैवेद्यैर्धूपदीपकैः । एवमभ्यर्च्य विधिवद्यद्यच्चाभिलषेन्नरः ॥ ४९ ॥

赤き供物、香り高き衣、花、ナイヴェーディヤ、香、灯明をもって——かく法にかなって礼拝すれば、人が願うものは何であれ成就する。

Verse 50

तत्तच्च फलतो लब्ध्वा मोदते तत्प्रसादतः । फाल्गुने शुक्लषष्ठ्यां तु देवं पशुपतिं द्विज ॥ ५० ॥

その行に応じて一つ一つの果報を得たなら、人はその恩寵によって歓喜する。ファールグナ月の白分第六日には、ああ二度生まれの者よ、神パシュパティを礼拝すべきである。

Verse 51

मृन्मयं विधिना कृत्त्वा पूजयेदुपचारकैः । संस्नाप्य शतरुद्रेण पृथक्पंचामृतैर्जलैः ॥ ५१ ॥

定められた作法に従い、土で像（または標）を作り、諸供物をもって礼拝すべし。ついで「シャタルドリーヤ」を誦し、五甘露（パンチャームリタ）と清水とで別々に沐浴させる。

Verse 52

गन्धैरालिप्य सुश्वेतैरक्षतैः श्वेतपुष्पकैः । बिल्वपत्रैश्च धत्तूरकुसुमैश्च फलैस्तथा ॥ ५२ ॥

香料を塗り、清らかな白いアクシャタ（割れていない米粒）と白花を供えよ。さらにビルヴァの葉、ダトゥーラの花、そして果実をも捧げるべし。

Verse 53

सम्पूज्य नानानैवेद्यैर्नीराज्य विधिवत्ततः । क्षमाप्य प्रणिपत्यैनं कैलासाय विसर्जयेत् ॥ ५३ ॥

種々のナイヴェーディヤ（食供）をもって如法に供養し、規定どおりニーラージャ（アーラティ）を行ったのち、赦しを乞い、伏して礼拝し、そしてカイラーサへ帰還されるよう儀礼によりお送りする。

Verse 54

एवं कृत शिवार्चस्तु नरो नार्यथवा मुने । इह भुक्त्वा वरान्भोगानन्ते शिवगतिं लभेत् ॥ ५४ ॥

おお牟尼よ、男であれ女であれ、このようにシヴァを礼拝する者は、この世において勝れた享楽を味わい、終わりにはシヴァ・ガティ、すなわちシヴァに結ばれた至上の境地を得る。

Verse 55

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासस्थितषष्ठीव्रतनिरूपणं नाम पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११५ ॥

かくして、『シュリー・ブリハンナーラディーヤ・プラーナ』前篇、大叙事の第四パーダにおける「十二か月にわたり守られるシャシュティー誓戒（Ṣaṣṭhī-vrata）の説示」と題する第百十五章は終わる。