नलस्य बाहुकत्वेन ऋतुपर्णनगरप्रवेशः
Nala as Bāhuka enters Ṛtuparṇa’s city
शाल, वेणु, धव, पीपल, तिन्दुक, इंगुद, पलाश, अर्जुन, अरिष्ट, स्यन्दन (तिनिश), सेमल, जामुन, आम, लोध, खैर, साखू, बेंत, पद्मक, आँवला, पाकर, कदम्ब, गूलर, बेर, बेल, बरगद, प्रियाल, ताल, खजूर, हर्रे तथा बहेड़े आदि वृक्षोंसे वह विशाल वन परिपूर्ण हो रहा था ।। नानाधातुशतैर्नद्धान् विविधानपि चाचलान् । निकुण्जान् परिसंघुष्टान् दरीश्वाद्भुतदर्शना:,दमयन्तीने वहाँ सैकड़ों धातुओंसे संयुक्त नाना प्रकारके पर्वत, पक्षियोंके कलरवोंसे गुंजायमान कितने ही निकुंज और अद्भुत कन्दराएँ देखीं
śāla-veṇu-dhava-pīpala-tinduka-iṅguda-palāśa-arjuna-ariṣṭa-syandana (tiniśa)-śemala-jāmun-āmra-lodha-khaira-śākhū-veṇu (bent)-padmaka-āmalaka-pākara-kadamba-gūlara-bera-bila-vaṭa-priyāla-tāla-khajūra-haritakī-vibhitaka-ādibhiḥ vṛkṣaiḥ tad vipulaṃ vanaṃ paripūrṇaṃ babhūva. nānā-dhātu-śatair naddhān vividhān api cācalān, nikuñjān parisaṃghuṣṭān darīś ca adbhuta-darśanāḥ, damayantī tatra apaśyat.
ブリハダシュヴァは語った。「その広大な森は、シャーラ、竹、ダヴァ、ピーパラ(pīpala)、ティンドゥカ、イングダ、パラーシャ、アルジュナ、アリシュタ、スヤンダナ(tiniśa)、シェーマラ、ジャンブ、マンゴー、ローダラ、カディラ、シャークー(śākhū)、蔓竹(cane)、パドマカ、アーマラカ、パーカラ、カダンバ、グーラーラ、バダリー(ナツメ)、ビルヴァ、ニヤグローダ(バニヤン)、プリヤーラ、パルミラ椰子、ナツメヤシ、ハリタキー、ヴィビータカなど、数多の樹々で満ちていた。そこにてダマヤンティーは、幾百の鉱物に結び固められたかのような多様な山々、鳥の声に鳴り響く木立、そして驚くべき洞窟と峡谷を目にした——荒野の奇観は彼女の苦難の旅を縁取り、流離の中でその不屈を試したのである。」
बृहृदश्च उवाच
The passage underscores endurance and steadiness (dhairya) in adversity: Damayantī’s difficult path through a formidable wilderness mirrors the ethical demand to remain resolute and faithful to dharma even when external conditions are harsh and disorienting.
Bṛhadaśva narrates Damayantī’s journey as she moves through a vast forest. She observes many species of trees, mineral-studded mountains, bird-filled groves, and astonishing caves—setting the scene of her solitary hardship and the scale of the natural obstacles around her.