Previous Verse
Next Verse

Shloka 9

अध्याय १९० — वामदेव-वाम्य-वृत्तान्तः

The Vāmadeva Horses Episode and the Ethics of Promise

यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम्‌ । पृथिवयां क्षत्रियेन्द्राश्न पार्थिवा: स्वर्गकाड्क्षिण:,शेषो भूत्वाहमेवैतां धारयामि वसुन्धराम्‌ । वेदवेत्ता ब्राह्मण देवयज्ञमें स्थित मुझ यज्ञपुरुषका यजन करते हैं। पृथ्वीका पालन करनेवाले क्षत्रियनरेश स्वर्गप्राप्तिकी अभिलाषासे इस भूतलपर यज्ञोंद्वारा मेरा यजन करते हैं। इसी प्रकार वैश्य भी स्वर्गलोकपर विजय पानेकी इच्छासे मेरी सेवा-पूजा करते हैं। मैं ही शेषनाग होकर मेरुमन्दरसे विभूषित तथा चारों समुद्रोंसे घिरी हुई इस वसुन्धराको अपने सिरपर धारण करता हूँ

yajante vedaviduṣo māṁ devayajane sthitam | pṛthivyāṁ kṣatriyendrāś ca pārthivāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ | śeṣo bhūtvāham evaitāṁ dhārayāmi vasundharām |

神は言った。「真にヴェーダを知る者たちは、神聖なる供犠のうちに住まうこの我を礼拝する。この地上では、天界を希求する王たち、そして最もすぐれたクシャトリヤの君主たちも、供犠の儀礼によって我を礼拝する。そして我自らがシェーシャ(Śeṣa)となって、この大地を支えている。」この段は、供犠を単なる取引ではなく、ダルマにかなう社会の秩序づけとして描く。ヴェーダに通じたバラモン、国を護る統治者、その他の家長たちが定められた礼拝によって神に近づき、神はそれに応えて世界を保持するのである。

यजन्तेthey worship/sacrifice
यजन्ते:
Karta
TypeVerb
Rootयज्
FormLat, Atmanepada, 3, Plural, Kartari
वेदविदुषःknowers of the Veda
वेदविदुषः:
Karta
TypeNoun
Rootवेदविद्
FormMasculine, Nominative, Plural
माम्me
माम्:
Karma
TypeNoun
Rootअस्मद्
Form—, Accusative, Singular
देवयजनेin the sacrifice to the gods / in the divine sacrifice
देवयजने:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदेवयजन
FormNeuter, Locative, Singular
स्थितम्standing/being present
स्थितम्:
Karma
TypeAdjective
Rootस्था
Formक्त, Masculine, Accusative, Singular
पृथिव्याम्on the earth
पृथिव्याम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपृथिवी
FormFeminine, Locative, Singular
क्षत्रियेन्द्राःlords among kshatriyas (kings)
क्षत्रियेन्द्राः:
Karta
TypeNoun
Rootक्षत्रियेन्द्र
FormMasculine, Nominative, Plural
पार्थिवाःearthly kings
पार्थिवाः:
Karta
TypeNoun
Rootपार्थिव
FormMasculine, Nominative, Plural
स्वर्गकाङ्क्षिणःdesiring heaven
स्वर्गकाङ्क्षिणः:
Karta
TypeAdjective
Rootस्वर्गकाङ्क्षिन्
FormMasculine, Nominative, Plural
शेषःShesha (the serpent)
शेषः:
Karta
TypeNoun
Rootशेष
FormMasculine, Nominative, Singular
भूत्वाhaving become
भूत्वा:
Karana
TypeIndeclinable
Rootभू
Formक्त्वा
अहम्I
अहम्:
Karta
TypeNoun
Rootअस्मद्
Form—, Nominative, Singular
एवindeed/only
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
एताम्this
एताम्:
Karma
TypeAdjective
Rootएतद्
FormFeminine, Accusative, Singular
धारयामिI bear/hold
धारयामि:
Karta
TypeVerb
Rootधृ
FormLat, Parasmaipada, 1, Singular, Kartari
वसुन्धराम्the earth
वसुन्धराम्:
Karma
TypeNoun
Rootवसुन्धरा
FormFeminine, Accusative, Singular

देव उवाच

D
Deva (the speaker)
V
Veda
Y
yajña (sacrifice)
B
brāhmaṇas (Veda-knowers, implied by vedaviduṣaḥ)
K
kṣatriyas
P
pārthivas (kings)
S
svarga (heaven)
Ś
Śeṣa
V
vasundharā (Earth)

Educational Q&A

The verse links social dharma with cosmic dharma: Veda-knowers and rulers worship the divine through yajña seeking higher ends (including svarga), while the divine is not distant but the very support of the world—symbolized by becoming Śeṣa who bears the earth.

A deity speaks, describing how different groups—especially Veda-learned ritualists and kṣatriya kings—worship him through sacrificial rites on earth, and then asserts his cosmic role as Śeṣa who upholds the earth.