Previous Verse
Next Verse

Shloka 72

Kailāsa-darśana, Badarī-vāsa, and Sarasvatī–Dvaitavana Transition (कैलासदर्शन–बदरीवास–सरस्वतीद्वैतवनगमनम्)

अब्रवीद्‌ विबुधै: सार्थमिदं स मधुरं वच: अतिदेवासुरं कर्म कृतमेव त्वया रणे,हिरण्यपुरका विध्वंस, दानवी मायाका निवारण तथा महाबलवान्‌ निवातकवचोंका युद्धमें वध सुनकर मरुत्‌ आदि देवताओंसहित भगवान्‌ सहस्नलोचन इन्द्र अत्यन्त प्रसन्न हो मुझे साधुवाद देने लगे और मुझे प्रेम पूर्वक हृदयसे लगाकर मुसकराते हुए मेरा मस्तक सूँघा। तत्पश्चात्‌ देवराजने बार-बार मुझे सान्त्वना देते हुए देवताओंके साथ यह मधुर वचन कहा--'पार्थ! तुमने युद्धमें वह कार्य किया है, जो देवताओं और असुरोंके लिये भी असम्भव है

arjuna uvāca | abravīd vibudhaiḥ sārtham idaṃ sa madhuraṃ vacaḥ | atidevāsuraṃ karma kṛtam eva tvayā raṇe | hiraṇyapurakā-vidhvaṃsaḥ dānavī-māyā-nivāraṇaṃ tathā mahābalavān nivātakavacānāṃ yuddhe vadhaṃ śrutvā marud-ādi-devatābhiḥ saha bhagavān sahasra-locana indraḥ atyantaṃ prasannaḥ san māṃ sādhuvādaṃ dadau | sa ca māṃ premṇā hṛdayena pariṣvajya smayamānaḥ mama mastakaṃ ghrātvā | tataḥ paścāt devarājaḥ punaḥ punaḥ māṃ sāntvayann devaiḥ saha idaṃ madhuraṃ vacaḥ abravīt— “pārtha! tvayā yuddhe tat karma kṛtaṃ yat devāsurair api aśakyaṃ” |

アルジュナは語った。ついで千眼の主インドラは、マルトたちと諸天を伴い、心より歓喜してこの甘美なる言葉を告げた。ヒラニヤプラの滅亡、ダーナヴァの妖術の挫折、そして剛力のニヴァータカヴァチャが戦で討たれたことを聞くや、彼は私を讃え、慈しみをもって抱き、微笑みつつ頭に触れて親しい承認のしるしとした。その後、天界の王は諸天の前で幾度も私を慰め、励まして言った。「パールタよ、汝は戦において、神々とアスラをも超える業を成し遂げた。」

अब्रवीत्said/spoke
अब्रवीत्:
TypeVerb
Rootब्रू (धातु)
Formलङ् (अनद्यतनभूत), 3, 1, परस्मैपद
विबुधैःby/with the gods
विबुधैः:
Karana
TypeNoun
Rootविबुध (प्रातिपदिक)
Formपुं, तृतीया, बहुवचन
सार्थम्together/along with
सार्थम्:
TypeIndeclinable
Rootसार्थम् (अव्यय)
इदम्this
इदम्:
Karma
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुं, द्वितीया, एकवचन
सःhe
सः:
Karta
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं, प्रथमा, एकवचन
मधुरम्sweet/pleasant
मधुरम्:
TypeAdjective
Rootमधुर (प्रातिपदिक)
Formनपुं, द्वितीया, एकवचन
वचःspeech/words
वचः:
Karma
TypeNoun
Rootवचस् (प्रातिपदिक)
Formनपुं, द्वितीया, एकवचन
अतिदेवासुरम्surpassing even gods and asuras
अतिदेवासुरम्:
TypeAdjective
Rootअतिदेवासुर (प्रातिपदिक)
Formनपुं, द्वितीया, एकवचन
कर्मdeed/action
कर्म:
Karma
TypeNoun
Rootकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुं, द्वितीया, एकवचन
कृतम्done
कृतम्:
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formक्त (भूतकर्मणि/कृत), नपुं, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
त्वयाby you
त्वया:
Karana
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं, तृतीया, एकवचन
रणेin battle
रणे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरण (प्रातिपदिक)
Formपुं, सप्तमी, एकवचन

अजुन उवाच

A
Arjuna
I
Indra (Sahasralocana)
M
Maruts
D
Devas (gods)
A
Asuras
D
Dānavas
H
Hiraṇyapura
N
Nivātakavacas

Educational Q&A

Extraordinary power is ethically framed as responsibility: Arjuna’s victory is praised not merely as strength, but as the successful fulfillment of a difficult protective duty—overcoming hostile force and deceptive māyā. The passage also models how rightful achievement is met with gratitude, reassurance, and affectionate recognition rather than arrogance.

After Arjuna’s campaign—destroying Hiraṇyapura, neutralizing the Dānavas’ magical stratagems, and killing the Nivātakavacas—Indra arrives with the Maruts and other gods, praises him, embraces him, and declares that Arjuna has done in battle what even gods and asuras would find impossible.