Shloka 8
अध्याय ८२ — केशवप्रयाणे निमित्तदर्शनम्
Omens and Reception During Keśava’s Departure
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर जब रात्रिका अन्धकार दूर हुआ और निर्मल आकाशमें सूर्यदेवके उदित होनेपर उनकी कोमल किरणें सब ओर फैल गयीं। कार्तिक मासके रेवती नक्षत्रमें 'मैत्र” नामक मुहूर्त उपस्थित होनेपर सत्त्वगुणी पुरुषोंमें श्रेष्ठ एवं समर्थ श्रीकृष्णने यात्रा आरम्भ की। उन दिनों शरद्ू-ऋतुका अन्त और हेमन्तका आरम्भ हो रहा था। सब ओर खूब उपजी हुई खेती लहलहा रही थी ।। मड़ल्या: पुण्यनिर्घोषा वाच: शृण्वंश्व सूनूृता: । ब्राह्मणानां प्रतीतानामृषीणामिव वासव:
vaiśampāyana uvāca—janamejaya! tad-anantaram yadā rātrikāndhakāro dūraḥ kṛtaḥ, nirmale cākāśe sūryadevasya udaye sati tasya komalāḥ kiraṇāḥ sarvato vyāptāḥ. kārtika-māse revatī-nakṣatre ‘maitra’ nāma muhūrte samupasthite sattva-guṇī puruṣeṣu śreṣṭhaḥ samarthaś ca śrīkṛṣṇo yātrām ārabdhavān. tadā śarad-ṛtor antaḥ hemantasya cārambhaḥ āsīt. sarvataḥ suṣṭhu jāta-kṛṣiḥ lalahāna āsīt. maṅgalyāḥ puṇya-nirghoṣā vācaḥ śṛṇvan sūnṛtāḥ, brāhmaṇānāṃ pratītānām ṛṣīṇām iva vāsavaḥ.
ヴァイシャンパーヤナは語った。「ジャナメージャヤよ、そののち夜の闇が去り、澄みきった天空に太陽が昇って柔らかな光を四方に広げた—カールッティカ月、レーヴァティーの星宿のもと、吉祥のムフールタ『マイトラ』が到来したとき—サットヴァの徳と力量を備えた者たちの中で最勝なるシュリー・クリシュナは旅立った。時は秋の終わり、ヘーマンタの始まりであり、至るところでよく実った作物が豊かに波打っていた。道すがら彼は、吉兆に満ち、聖なる響きを帯び、真実なる言葉を耳にした—それはあたかも、インドラが信頼厚きバラモンとリシたちの言葉に聴き入るがごとくであった。」
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames action under dharma through auspicious timing, inner sattva, and truthful speech: a righteous mission begins when clarity (sunrise/clear sky) replaces darkness, and it is supported by satya (truthful, gentle words) and the counsel/approval of the wise.
At sunrise in the month of Kārttika, under Revatī and the Maitra muhūrta, Śrī Kṛṣṇa begins his journey. The season shifts from autumn to early winter, fields are flourishing, and he proceeds hearing auspicious, sacred, truthful utterances—likened to Indra hearing revered Brahmins and sages.