Previous Verse
Next Verse

Shloka 163

Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)

यहाँ राजा और राज्यके लिये जो परम धर्म और परम पवित्र वस्तु है, उसे सुनिये। जिसकी पृथ्वी दक्षिणा-रूपमें दे दी जाती है अर्थात्‌ जो अपनी राज्यभूमिका दान कर देता है, वह अश्वमेध यज्ञके पुण्यफलका भागी होता है ।।

bhīṣma uvāca | iha rājā ca rājyārthe yaḥ paramo dharmaḥ paramā ca pavitrā vastur asti, tāṃ śṛṇu | yasya pṛthivī dakṣiṇā-rūpeṇa dattā bhavati, arthāt yaḥ svāṃ rājyabhūmiṃ dadāti, sa aśvamedha-yajñasya puṇya-phalasya bhāgī bhavati || saham etāni karmāṇi rāja-duḥkhāni maithila | samarthā śataśo vaktum athavāpi sahasraśaḥ | mithilā-nareśa! ye rājānaṃ duḥkhaṃ dadati, tādṛśāni karmāṇi aham iha vaktuṃ śaknomi ||

ビーシュマは言った。「いま聞け。王にとって、また国のために、最上のダルマであり最も清める原理とは何か。大地そのものをダクシナーとして与える者――すなわち自らの王土を施す者――は、アシュヴァメーダ(馬祀)によって得られる功徳の分け前に与る。おおマイティラよ、王に苦しみをもたらす行いを、ここで幾百、いや幾千と語ることができる。ミティラーの王よ、統治者を悩ませるそのような所業を、いくらでも挙げて示せよう。」

साहम्I (indeed)
साहम्:
Karta
TypePronoun
Rootसः + अहम्
Formmasculine (सः), common (अहम्), nominative, singular
एतानिthese
एतानि:
Karma
TypePronoun
Rootएतद्
Formneuter, accusative, plural
कर्माणिacts/deeds
कर्माणि:
Karma
TypeNoun
Rootकर्मन्
Formneuter, accusative, plural
राजदुःखानिking-afflicting / causing distress to the king
राजदुःखानि:
Karma
TypeAdjective
Rootराजदुःख
Formneuter, accusative, plural
मैथिलO Maithila (king of Mithilā)
मैथिल:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमैथिल
Formmasculine, vocative, singular
समर्थाable/capable
समर्था:
Karta
TypeAdjective
Rootसमर्थ
Formfeminine, nominative, singular
शतशःby hundreds / in hundreds
शतशः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootशतशस्
Formtrue
वक्तुम्to speak/tell
वक्तुम्:
Karma
TypeVerb
Rootवच्
Forminfinitive (tumun)
अथवाor else
अथवा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअथवा
Formtrue
अपिalso/even
अपि:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअपि
Formtrue
सहस्रशःby thousands / in thousands
सहस्रशः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसहस्रशस्
Formtrue

भीष्य उवाच

B
Bhishma
M
Maithila (king of Mithila/Videha)
M
Mithila
E
Earth (Pṛthivī)
A
Ashvamedha sacrifice (Aśvamedha-yajña)

Educational Q&A

Bhishma elevates land-gift (donating one’s own royal territory as dakshina) as an exceptionally purifying royal act, equating its merit with participation in the fruit of the Ashvamedha; he also signals that many specific administrative or moral missteps can cause a king great suffering, preparing the listener for a broader discourse on raja-dharma.

In Shanti Parva’s instruction on governance, Bhishma addresses a Maithila ruler (king of Mithila) and begins outlining supreme royal duties: first praising the extraordinary merit of donating land, then stating his capacity to enumerate numerous deeds that bring hardship to kings, introducing a detailed advisory section on the burdens and pitfalls of rulership.