Shloka 34
राजधर्मः—राष्ट्ररक्षणं, दण्डनीतिः, हयग्रीवोपाख्यानम्
Royal Duty: Protection, Penal Policy, and the Hayagrīva Exemplum
जो राजा अहंकार छोड़कर बुद्धिमानीसे नीतिके अनुसार राज्यकी रक्षा करता है, स्वभावसे ही यज्ञके अनुष्ठानमें लगा रहता है और धर्मकी रक्षाको दृष्टिमें रखकर सम्पूर्ण लोकोंमें विचरता है, वह महामनस्वी नरेश देहत्यागके पश्चात् देवलोकमें आनन्द भोगता है ।।
vyāsa uvāca | jitvā saṅgrāmān pālayitvā ca rāṣṭraṃ somaṃ pītvā vardhayitvā prajāḥ | yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ yuddhe kṣīṇo modate devaloke ||
ヴィヤーサは言った。戦いに勝って国を守り、正しい作法により祭祀を行ってソーマを飲み、民を繁栄させ、また確かな判断をもって民の福利と秩序のために罰（ダンダ）を執る王—そのような君主は、義務に身を尽くして戦場に倒れるなら、天界において歓喜を享受する。ここで説かれるのは、謙虚さ、法にかなう統治、祭祀の責務、そしてダルマの護持に根ざす王道であり、正しい奉公のうちに戦死することを功徳ある結末として示している。
व्यास उवाच
Educational Q&A
A ruler who governs without ego, protects the realm, supports sacrifice and prosperity, and applies punishment with discernment for the people’s welfare—if he dies in righteous battle—attains devaloka. The verse links political power (daṇḍa) to dharma and accountability.
In the Śānti Parva’s instruction on royal duty, Vyāsa describes the ideal king’s conduct—victory and protection, ritual responsibility, public welfare, and judicious discipline—and states the heavenly reward for a king who is exhausted in such duty and falls in war.