Previous Verse
Next Verse

Shloka 21

आपद्धर्मे राज्ञः नीतिः — Bharadvāja’s Counsel on Crisis-Statecraft (Śānti Parva 138)

काष्ठा: कला मुहूर्ताश्न दिवा रात्रिस्तथा लवा: । मासा: पक्षा: षड़ ऋतव: कल्प: संवत्सरास्तथा

kāṣṭhāḥ kalā muhūrtāś ca divā rātris tathā lavāḥ | māsāḥ pakṣāḥ ṣaḍ ṛtavaḥ kalpaḥ saṃvatsarās tathā ||

ビーシュマは言った。「カाष्ठā、カラā、ムフールタ、昼と夜、ラヴァ;月、半月、六季、カルパ、そして年—これらはすべて『時』(kāla)と呼ばれる。大地は『処』(deśa)と呼ばれる。二つのうち、処は目に見えるが、時は見えぬ。ゆえに、望む目的を成就するためには、その有用さを量り、ふさわしい処と時とを正しく見定めて採るべきである。」

काष्ठाःkāṣṭhās (units of time)
काष्ठाः:
Karta
TypeNoun
Rootकाष्ठा
FormFeminine, Nominative, Plural
कलाःkalās (minutes/parts)
कलाः:
Karta
TypeNoun
Rootकला
FormFeminine, Nominative, Plural
मुहूर्ताःmuhūrtas
मुहूर्ताः:
Karta
TypeNoun
Rootमुहूर्त
FormMasculine, Nominative, Plural
दिनम्day
दिनम्:
Karta
TypeNoun
Rootदिन
FormNeuter, Nominative, Singular
रात्रिःnight
रात्रिः:
Karta
TypeNoun
Rootरात्रि
FormFeminine, Nominative, Singular
तथाand/also; likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
लवाःlavas (small time-units)
लवाः:
Karta
TypeNoun
Rootलव
FormMasculine, Nominative, Plural
मासाःmonths
मासाः:
Karta
TypeNoun
Rootमास
FormMasculine, Nominative, Plural
पक्षाःfortnights
पक्षाः:
Karta
TypeNoun
Rootपक्ष
FormMasculine, Nominative, Plural
षट्six
षट्:
TypeAdjective
Rootषट्
Form—, —, —
ऋतवःseasons
ऋतवः:
Karta
TypeNoun
Rootऋतु
FormMasculine, Nominative, Plural
कल्पःkalpa (aeon)
कल्पः:
Karta
TypeNoun
Rootकल्प
FormMasculine, Nominative, Singular
संवत्सराःyears
संवत्सराः:
Karta
TypeNoun
Rootसंवत्सर
FormMasculine, Nominative, Plural
तथाand also
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
K
kāla (Time)
D
deśa (Place/Earth)

Educational Q&A

Time consists of many measurable divisions—from tiny instants up to cosmic cycles—yet it is not directly visible, unlike place. Hence, ethical and effective action requires careful discernment of the proper time and place suited to one’s intended goal.

In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising on wise conduct by defining ‘time’ through its traditional divisions and contrasting it with ‘place,’ emphasizing practical judgment in choosing the right context for action.