Previous Verse
Next Verse

Shloka 6

दुर्योधनकवचविमर्शः

Duryodhana’s Armor and the Tactical Reassessment

रथाश्वनरनागानां प्रवृत्तमधरोत्तरम्‌ । क्रव्यादानां प्रमोदार्थ यमराष्ट्रविवृद्धये,मांसभक्षी प्राणियोंके आनन्द और यमराजके राज्यकी वृद्धिके लिये रथ, घोड़े, मनुष्य और हाथियोंके नीचे-ऊपरके ओषछ्ठ फड़कने लगे

sañjaya uvāca | rathāśvanaranāgānāṃ pravṛttam adharottaram | kravyādānāṃ pramodārthaṃ yamarāṣṭravivṛddhaye |

サンジャヤは言った。「その戦いでは、戦車・馬・人・象のあいだに騒然たる轟きが波のように起こっては沈み、起こっては沈んだ――それは肉を貪る屍肉あさりどもを喜ばせ、死の主ヤマの国土をいよいよ膨らませるかのような激動であった。」

रथof chariots
रथ:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरथ
FormMasculine, Genitive, Plural
अश्वof horses
अश्व:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअश्व
FormMasculine, Genitive, Plural
नरof men
नर:
Adhikarana
TypeNoun
Rootनर
FormMasculine, Genitive, Plural
नागानाम्of elephants
नागानाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootनाग
FormMasculine, Genitive, Plural
प्रवृत्तम्set in motion; occurring
प्रवृत्तम्:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रवृत्त (√वृत् + प्र)
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
अधःbelow
अधः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअधः
उत्तरम्above; upward
उत्तरम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootउत्तर
क्रव्यादानाम्of flesh-eaters (carnivores/ghouls)
क्रव्यादानाम्:
Sampradana
TypeNoun
Rootक्रव्याद
FormMasculine, Genitive, Plural
प्रमोदfor delight
प्रमोद:
Sampradana
TypeNoun
Rootप्रमोद
FormMasculine, Dative, Singular
अर्थम्for the sake (purpose)
अर्थम्:
Karma
TypeNoun
Rootअर्थ
FormMasculine, Accusative, Singular
यमof Yama
यम:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयम
FormMasculine, Genitive, Singular
राष्ट्रkingdom; realm
राष्ट्र:
Adhikarana
TypeNoun
Rootराष्ट्र
FormNeuter, Genitive, Singular
विवृद्धयेfor increase
विवृद्धये:
Sampradana
TypeNoun
Rootविवृद्धि
FormFeminine, Dative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
Y
Yama
C
chariots
H
horses
M
men (warriors)
E
elephants
K
kravyādas (carrion-eaters)

Educational Q&A

The verse underscores the moral cost of war: mass violence does not merely decide victory and defeat; it feeds death itself (Yama’s realm) and invites scavengers, highlighting impermanence and the karmic gravity of slaughter.

Sañjaya describes the battlefield’s surging commotion among chariots, horses, warriors, and elephants. The scale of carnage is implied by the presence and ‘delight’ of carrion-eaters and by the metaphor that Yama’s dominion is being enlarged.