Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

अभिमन्यु-परिवेष्टनम्

Encirclement and Counterassault of Abhimanyu

(तदभेद्यमनाधृष्य॑ द्रोणानीकं सुदुर्जयम्‌ । भित्त्वा$<र्जुनिरसम्भ्रान्तो विवेशाचिन्त्यविक्रम: ।।) अभिमन्युका पराक्रम अचिन्त्य था। उसने बिना किसी घबराहटके द्रोणाचार्यके अत्यन्त दुर्जय एवं दुर्धर्ष सैन्य-व्यूहको भंग करके उसके भीतर प्रवेश किया। त॑ प्रविष्टं विनिघ्नन्तं शत्रुसंघान्‌ महाबलम्‌ । हस्त्यश्वरथपत्त्यौघा: परिवद्रुरुदायुधा:,व्यूहके भीतर घुसकर शत्रुसमूहोंका विनाश करते हुए महाबली अभिमन्युको हाथोंमें अस्त्र-शस्त्र लिये गजारोही, अश्वारोही, रथी और पैदल योद्धाओंके भिन्न-भिन्न दलोंने चारों ओरसे घेर लिया

tad abhedyam anādhṛṣyaṃ droṇānīkaṃ sudurjayam | bhittvā 'rjunir asambhrānto viveśācintyavikramaḥ || taṃ praviṣṭaṃ vinighnantaṃ śatrusaṅghān mahābalam | hastyaśvarathapattyaughāḥ parivavrur udāyudhāḥ ||

サンジャヤは言った。アビマンニュの武威は思議を超えていた。少しの狼狽もなく、破ることも侵すこともかなわぬとされ、きわめて攻略し難いドローナの軍陣を打ち砕いて、その内へ踏み入った。陣中に入った彼が、強大なる力で敵の群れを斬り伏せてゆくと、象乗り・騎兵・車戦士・歩兵の諸隊が、武器を掲げて四方から押し寄せ、彼を取り囲んだ。

तत्that (formation)
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
अभेद्यम्unbreakable, impenetrable
अभेद्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootअभेद्य
FormNeuter, Accusative, Singular
अनाधृष्यम्unassailable, not to be overpowered
अनाधृष्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootअनाधृष्य
FormNeuter, Accusative, Singular
द्रोण-अनीकम्Drona's army/array
द्रोण-अनीकम्:
Karma
TypeNoun
Rootद्रोण + अनीक
FormNeuter, Accusative, Singular
सुदुर्जयम्very hard to conquer
सुदुर्जयम्:
Karma
TypeAdjective
Rootसुदुर्जय
FormNeuter, Accusative, Singular
भित्त्वाhaving broken/pierced
भित्त्वा:
TypeVerb
Rootभिद्
FormAbsolutive (Gerund)
अर्जुनिःArjuni (Abhimanyu, descendant of Arjuna)
अर्जुनिः:
Karta
TypeNoun
Rootअर्जुनि
FormMasculine, Nominative, Singular
असम्भ्रान्तःunconfused, unshaken
असम्भ्रान्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootअसम्भ्रान्त
FormMasculine, Nominative, Singular
विवेशentered
विवेश:
TypeVerb
Rootविश्
FormPerfect, 3, Singular
अचिन्त्य-विक्रमःof inconceivable prowess
अचिन्त्य-विक्रमः:
Karta
TypeNoun
Rootअचिन्त्य + विक्रम
FormMasculine, Nominative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Droṇa
A
Abhimanyu
A
Arjuna
D
Droṇa’s battle-array (Droṇānīka)
E
elephant corps
C
cavalry
C
chariot warriors
I
infantry

Educational Q&A

The verse foregrounds steadfastness (asambhrānta) and disciplined courage in the face of overwhelming danger, while implicitly setting up the dharmic dilemma of war: whether collective force used against a lone, exceptionally brave fighter aligns with the ideals of fair combat.

Sañjaya describes Abhimanyu, Arjuna’s son, breaking into Droṇa’s formidable formation and wreaking havoc among enemy groups. In response, large contingents of elephant-riders, horsemen, charioteers, and infantry converge and surround him from all sides with weapons drawn.