Shloka 44
रक्षमाणैर्जयं वीरैर्धर्मज्ैरपि सात्वत । सात्वत! इस प्रकार धर्मके जाननेवाले वीर पाण्डवों तथा शत्रुओंने भी युद्धके मैदानमें अपनी विजयको सुरक्षित रखनेके लिये समय-समयपर अधर्मपूर्ण बर्ताव किया है || ४३ ३ || दुर्ज्ञेयः स परो धर्मस्तथाधर्मश्न दुर्विद:
rakṣamāṇair jayaṁ vīrair dharmajñair api sātvata | sātvata! evaṁ dharmajñā vīrāḥ pāṇḍavāḥ śatrubhiś ca raṇāṅgaṇe sva-jaya-rakṣaṇārthaṁ kāle kāle ’dharmapūrṇaṁ vyavahāram api kṛtavantaḥ || durjñeyaḥ sa paro dharmas tathādharmo ’pi durvidaḥ ||
ドリシュタデュムナは言った。「おお、サートヴァタよ。ダルマを知る勇士であっても、勝利を守り抜こうとして、ときに完全には正しくない仕方で行動することがある。ゆえに戦場では、勇猛なるパーンダヴァたちも—そしてその敵もまた—勝利を確かなものとするため、折に触れてアダルマの影を帯びた振る舞いに頼ってきた。まことに、至高のダルマは見分けがたく、アダルマもまた裁きがたいのだ。」
धृष्टह्युम्न उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the difficulty of discerning true dharma in extreme situations like war: even dharma-knowing heroes may commit questionable acts to protect victory, showing that moral judgment in conflict is complex and often contested.
Dhṛṣṭadyumna addresses Sātvata (Kṛṣṇa), arguing that both the Pāṇḍavas and their enemies have, at times, used unrighteous means on the battlefield to secure success, and he underscores that distinguishing dharma from adharma is not straightforward.