Shloka 19
भीमसेनका वह अत्यन्त अप्रिय वचन सुनकर द्रोणाचार्य मन-ही-मन शोकसे व्याकुल हो सन्न रह गये। जैसे पानी पड़ते ही बालू गल जाता है, उसी प्रकार उस दुःखद संवादसे उनका सारा शरीर शिथिल हो गया ।। शड्कमान: स तम्मिथ्या वीर्यज्ञ: स्वसुतस्य वै । हतः स इति च श्रुत्वा नैव धैर्यादकम्पत,फिर उनके मनमें यह संदेह हुआ कि सम्भव है, यह बात झूठी हो; क्योंकि वे अपने पुत्रके बल-पराक्रमको जानते थे; अतः उसके मारे जानेकी बात सुनकर भी धैर्यसे विचलित न हुए
sañjaya uvāca | bhīmasenasya tad atyantāpriyaṃ vacanaṃ śrutvā droṇācāryo manasā śokavyākulo mūrcchita iva babhūva | yathā salila-sparśād bālukā vilīyate tathā tasya duḥkhada-saṃvādena sarvaṃ śarīraṃ śithilaṃ babhūva || śaṅkamānaḥ sa tan mithyā vīryajñaḥ svasutasya vai | hataḥ sa iti ca śrutvā naiva dhairyād akampata ||
サञ्जयは言った。ビーマセーナの、あまりに辛辣で耳に耐えぬ言葉を聞いて、ドローナは胸中の悲嘆に打たれ、呆然として立ち尽くした。水が落ちるや砂が崩れるように、その痛ましいやり取りのために全身の力が抜けた。だが揺さぶられながらも、彼はそれが虚報かもしれぬと疑い始めた。自らの子の力と武勇をよく知っていたからである。ゆえに「彼は討たれた」と聞いても、ただちに平静を失うことはなかった。
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how attachment and grief can destabilize even a great warrior-teacher, yet discernment and self-control (dhairya) can restrain immediate collapse. It also frames the ethical tension of war: truth becomes contested, and reports—true or false—are used to break an opponent’s resolve.
Bhima delivers extremely distressing words that shock Drona and make him physically slack with grief. However, because Drona knows his son Aśvatthāmā’s prowess, he suspects the report of his son’s death may be false and therefore does not immediately lose his composure.