Previous Verse
Next Verse

Shloka 14

घटोत्कच-कर्णयुद्धम्

Ghaṭotkaca–Karna Combat and the Release of Śakti

(रक्षामि सैन्धवं युद्धे नैन॑ प्राप्स्पति फाल्गुन: । मम सैन्यविनाशाय रुद्धो विप्रेण सैन्धव: ।। “'मैं युद्धमें सिंधुराजकी रक्षा करूँगा; अर्जुन उसे नहीं पा सकेंगे”! ऐसा कहकर इस ब्राह्मणने मेरी सेनाका संहार करानेके लिये सिंधुराजको रोक लिया। तस्य मे मन्दभाग्यस्य यतमानस्य संयुगे । हतानि सर्वसैन्यानि हतो राजा जयद्रथ: ।। 'युद्धमें प्रयत्न करनेपर भी मुझ भाग्यहीनकी सारी सेनाएँ नष्ट हो गयीं और राजा जयद्रथ भी मार डाले गये। पश्य योधवरान्‌ कर्ण शतशो5थ सहस्रश: । पार्थनामाड्कितैर्बाणै: सर्वे नीता यमक्षयम्‌ ।। “कर्ण! इन सैकड़ों-हजारों श्रेष्ठ योद्धाओंको देखो, ये सब-के-सब अर्जुनके नामसे अंकित बाणोंद्वारा यमलोक पहुँचाये गये हैं । कथमेकरथेनाजौ बहूनां न: प्रपश्यताम्‌ । विपन्न: सैन्धवो राजा योधाश्रैव सहस्रश: ।।) “हम बहुसंख्यक योद्धा देखते ही रह गये और युद्धस्थलमें एकमात्र रथकी सहायतासे अर्जुनने मेरे इन सहस्रों योद्धाओं तथा सिंधुराज जयद्रथको भी मार डाला। यह कैसे सम्भव हुआ। अद्य मे भ्रातर: क्षीण॒क्षित्रसेनादयो रणे । भीमसेनं समासाद्य पश्यतां नो दुरात्मनाम्‌

sañjaya uvāca |

rakṣāmi saindhavaṃ yuddhe nainaṃ prāpsyati phālgunaḥ |

mama sainya-vināśāya ruddho vipreṇa saindhavaḥ ||

tasya me manda-bhāgyasya yatamānasya saṃyuge |

hatāni sarva-sainyāni hato rājā jayadrathaḥ ||

paśya yodha-varān karṇa śataśo 'tha sahasraśaḥ |

pārtha-nāmāṅkitair bāṇaiḥ sarve nītā yama-kṣayam ||

katham eka-rathenājau bahūnāṃ naḥ prapaśyatām |

vipannaḥ saindhavo rājā yodhāś caiva sahasraśaḥ ||

adya me bhrātaraḥ kṣīṇā kṣitra-senādayo raṇe |

bhīmasenaṃ samāsādya paśyatāṃ no durātmanām ||

サンジャヤは言った。「『戦場でシンドゥの王を守る。ファールグナ(アルジュナ)には近づかせぬ』と言って、あのバラモンはジャヤドラタを引き留め、我が軍の滅亡を招いた。私は不運にも戦いに努めたが、全軍は討たれ、王ジャヤドラタもまた斃れた。見よ、カルナよ——幾百、幾千の精鋭が、パールタの名を刻まれた矢によって、ことごとくヤマの住処へ送られたのだ。われらが大勢で見守る中、ただ一台の戦車の力によって、シンドゥ王が戦場で滅び、さらに幾千の戦士が共に倒れるとは、いかにして起こり得たのか。今日、我が兄弟たち——クシトラセーナら——は、我ら邪なる者が見ている前で、ビーマセーナに挑み、戦場に斬り伏せられた。」

अद्यtoday/now
अद्य:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअद्य
मेof me / my
मे:
Sampradana
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormGenitive, Singular
भ्रातरःbrothers
भ्रातरः:
Karta
TypeNoun
Rootभ्रातृ
FormMasculine, Nominative, Plural
क्षीणwasted/decayed/exhausted
क्षीण:
Karta
TypeAdjective
Rootक्षी
FormMasculine, Nominative, Plural
क्षित्रसेनादयःKṣitrasena and others
क्षित्रसेनादयः:
Karta
TypeNoun
Rootक्षित्रसेनादि
FormMasculine, Nominative, Plural
रणेin battle
रणे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरण
FormMasculine, Locative, Singular
भीमसेनम्Bhīmasena
भीमसेनम्:
Karma
TypeNoun
Rootभीमसेन
FormMasculine, Accusative, Singular
समासाद्यhaving approached/attacked
समासाद्य:
TypeVerb
Rootसम्-आ-√सद्
FormAbsolutive (Gerund), Parasmaipada
पश्यताम्while (they) were seeing / in the presence of onlookers
पश्यताम्:
TypeVerb
Root√पश्
FormPresent (Imperative/Optative-form used as genitive absolute sense), Third, Plural, Parasmaipada
नःof us / our
नः:
Sampradana
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormGenitive, Plural
दुरात्मनाम्of the wicked-souled (us)
दुरात्मनाम्:
Sampradana
TypeNoun
Rootदुरात्मन्
FormMasculine, Genitive, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
J
Jayadratha (Saindhava, Sindhu-king)
A
Arjuna (Phālguna, Pārtha)
K
Karna
Y
Yama
B
Bhimasena
K
Kṣitrasena

Educational Q&A

The passage highlights how prideful assurances and tactical obstruction in war can rebound disastrously: despite claims of protection, the speaker witnesses overwhelming loss. It also frames ethical self-judgment—calling themselves durātmānaḥ—suggesting an awareness that adharma and hubris invite ruin, even amid battlefield skill and strategy.

Sañjaya reports that a brāhmaṇa declared he would protect Jayadratha from Arjuna and then restrained Jayadratha, which led to the Kaurava army’s devastation. Arjuna, from a single chariot, kills Jayadratha and many warriors with arrows marked in his name; Sañjaya then notes further losses, including his brothers such as Kṣitrasena, slain after engaging Bhīmasena.