Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

अध्याय १४८ — कर्णप्रभावः, धृष्टद्युम्नस्य विरथता, तथा घटोत्कच-आह्वानम्

Chapter 148: Karṇa’s Pressure, Dhṛṣṭadyumna Unhorsed, and the Summoning of Ghaṭotkaca

सकुण्डलयुगान्‌ कर्णान्‌ केषांचिदहरच्छरै: । वे अपने बाणोंसे किन्हीं शत्रुओंके मुकुटमण्डित मस्तकों, किन्हींके बाजूबंदविभूषित विशाल भुजाओं तथा किन्हींके दो कुण्डलोंसे अलंकृत दोनों कानोंको काट गिराते थे ।। १५ हे || सतोमरान्‌ गजस्थानां सप्रासान्‌ हयसादिनाम्‌,प्रलीनमीनमकरं सागराम्भ इवाभवत्‌ | संजय कहते हैं--राजन्‌! उस समय अर्जुनके द्वारा खींचे जानेवाले गाण्डीव धनुषकी अत्यन्त भयंकर टंकार यमराजकी सुस्पष्ट गर्जना तथा इन्द्रके वज्रकी गड़गड़ाहटके समान जान पड़ती थी। उसे सुनकर आपकी सेना भयसे उद्विग्न हो बड़ी घबराहटमें पड़ गयी। उस समय उसकी दशा प्रलयकालकी आँधीसे क्षोभको प्राप्त एवं उत्ताल तरंगोंसे परिपूर्ण हुए उस महासागरके जलकी-सी हो गयी, जिसमें मछली और मगर आदि जलजन्तु छिप जाते हैं पाण्डुकुमार अर्जुनने हाथीसवारोंकी तोमरयुक्त, घुड़सवारोंकी प्रासयुक्त, पैदल सिपाहियोंकी ढालयुक्त, रथियोंकी धनुषयुक्त और सारथियोंकी चाबुकसहित भुजाओंको काट डाला

sa-kuṇḍalayugān karṇān keṣāṃcid aharac charaiḥ | sato-marān gajasthānāṃ sa-prāsān hayasādinām | pralīna-mīna-makaraṃ sāgarāmbha iva abhavat ||

サンジャヤは言った。矢をもって彼は、ある敵の、対の耳飾りで飾られた耳を射落としていった。戦場はたちまち劫末の海のように見えた—水はうねり、魚も鰐も潜んで姿を消す—彼がトーマラを携えた象騎を、槍を持つ馬騎を斬り伏せたからである。この比喩は、戦の狂乱の中では、誇りの装身具も武威のしるしも砕け散り、軍の自信さえ嵐の海に消える生き物のように崩れ去ることを示している。

सकुण्डलयुगान्pairs of earrings (ear-ornament pairs)
सकुण्डलयुगान्:
Karma
TypeNoun
Rootकुण्डल + युग
FormMasculine, Accusative, Plural
कर्णान्ears
कर्णान्:
Karma
TypeNoun
Rootकर्ण
FormMasculine, Accusative, Plural
केषांचित्of some (persons)
केषांचित्:
Adhikarana
TypePronoun
Rootक (किम्) + चित्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Plural
अहरत्carried off / took away / cut off
अहरत्:
Karta
TypeVerb
Rootहृ
FormImperfect (Laṅ), 3rd, Singular, Parasmaipada
शरैःwith arrows
शरैः:
Karana
TypeNoun
Rootशर
FormMasculine, Instrumental, Plural

संजय उवाच

संजय (Sañjaya)
अर्जुन (Arjuna) (implied by context)
गाण्डीव (Gāṇḍīva) (in the supplied passage context)
यमराज (Yama) (in the supplied passage context)
इन्द्र (Indra) (in the supplied passage context)
सागर (the ocean/sea)
मकर (makara/crocodile-like sea creature)
मीन (fish)
तोमर (tomara weapon)
प्रास (prāsa weapon)
कुण्डल (earring)

Educational Q&A

The verse highlights the fragility of worldly pride—ornaments, status, and even martial strength—when confronted by the destructive momentum of war. It implicitly warns that adharma-driven conflict turns human beings into frightened creatures, and that victory achieved through slaughter carries a moral and emotional cost.

Sañjaya describes Arjuna’s devastating archery: his arrows slice off enemies’ ears with earrings and cut down mounted troops—elephant-riders with tomaras and horsemen with lances. The army’s condition is compared to a stormy, dissolution-time ocean in which fish and crocodiles hide, conveying panic and disarray.