Previous Verse
Next Verse

Shloka 41

कर्ण-पाण्डव-संमर्दः — Karṇa and Arjuna’s Intensified Engagement

तत्राधिरथिभीमाभ्यां शरैर्मुक्तिर्दृढ हता: । इषुपातमतिक्रम्य पेतुरश्वनरद्धिपा:,उस युद्धस्थलमें कर्ण और भीमसेनके छोड़े हुए बाणोंसे अत्यन्त घायल हुए घोड़े, मनुष्य और हाथी बाणोंके गिरनेके स्थानको लाँधकर उससे दूर जा गिरते थे

sañjaya uvāca |

tatrādhirathibhīmābhyāṁ śaraiḥ muktir dṛḍha-hatāḥ |

iṣupātam atikramya petur aśva-nara-dvipāḥ ||

サンジャヤは言った。そこでは、アディラティ(カルナ)とビーマセーナの放つ矢に容赦なく打ち倒され、馬も人も象も、貫かれ圧倒されて、矢の降り注ぐ地点をさえ飛び越えて走り、やがて遠くで崩れ落ちた。

तत्रthere, in that place
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
अधिरथिby Adhirathi (Karna)
अधिरथि:
Karana
TypeNoun
Rootअधिरथि
FormMasculine, Instrumental, Singular
भीमाभ्याम्by Bhima (two: Bhima and another implied in dual usage)
भीमाभ्याम्:
Karana
TypeNoun
Rootभीम
FormMasculine, Instrumental, Dual
शरैःby arrows
शरैः:
Karana
TypeNoun
Rootशर
FormMasculine, Instrumental, Plural
मुक्तिःthe discharge/release (of arrows)
मुक्तिः:
Karta
TypeNoun
Rootमुक्ति
FormFeminine, Nominative, Singular
दृढम्firmly, severely
दृढम्:
Karma
TypeAdjective
Rootदृढ
FormNeuter, Accusative, Singular
हताःstruck/slain (i.e., badly wounded)
हताः:
Karta
TypeVerb
Rootहन्
FormMasculine, Nominative, Plural
इषुपातम्the fall/landing of arrows
इषुपातम्:
Karma
TypeNoun
Rootइषु-पात
FormMasculine, Accusative, Singular
अतिक्रम्यhaving overstepped/crossed
अतिक्रम्य:
TypeVerb
Rootअति-क्रम्
FormAbsolutive (Gerund)
पेतुःfell
पेतुः:
TypeVerb
Rootपत्
FormPerfect, 3rd, Plural
अश्वhorses
अश्व:
Karta
TypeNoun
Rootअश्व
FormMasculine, Nominative, Plural
नरmen
नर:
Karta
TypeNoun
Rootनर
FormMasculine, Nominative, Plural
द्विपाःelephants
द्विपाः:
Karta
TypeNoun
Rootद्विप
FormMasculine, Nominative, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
A
Adhirathi (Karṇa)
B
Bhīmasena (Bhīma)
A
arrows (iṣu/śara)
H
horses (aśva)
M
men/warriors (nara)
E
elephants (dvipa)

Educational Q&A

The verse highlights the harsh reality of war: prowess and fury can drive beings beyond their natural endurance, yet all embodied strength—horse, man, elephant—ultimately collapses under violence. Implicitly, it invites reflection on the cost of kṣatriya warfare and the fragility of life amid martial duty.

Sañjaya describes the battlefield scene where Karṇa (Adhirathi) and Bhīmasena shower arrows. Those struck—horses, warriors, and elephants—stagger or surge past the immediate arrow-fall zone and then fall down at some distance, showing the intensity and reach of their attack.