Previous Verse
Next Verse

Shloka 17

द्रोणेन केकय-चेदि-वीरवधः

Droṇa’s engagements with the Kekayas and Cedis

(श्रमेण महता युक्तासस्‍्ते हया वातरंहस: । मन्दवेगगता राजन संवृत्तास्तत्र संयुगे ।।) राजन! वे वायुके समान वेगशाली अश्व उस युद्धस्थलमें अधिक परिश्रमसे थक जानेके कारण मन्दगतिसे चलने लगे। एतस्मिन्नन्तरे वीरावावन्त्यौ भ्रातरौ नूप । सहसेनौ समारच्छेतां पाण्डवं क्लान्तवाहनम्‌,नरेश्वर! इसी बीचमें अवन्तीके वीर राजकुमार दोनों भाई विन्द और अनुविन्द थके हुए घोड़ोंवाले पाण्डुनन्दन अर्जुनका सामना करनेके लिये अपनी सेनाके साथ आये

sañjaya uvāca |

śrameṇa mahatā yuktās te hayā vātarāṁhasaḥ |

mandavegagatā rājan saṁvṛttās tatra saṁyuge ||

etasminn antare vīrāv avantyau bhrātarau nṛpa |

sahasenaū samāracchetāṁ pāṇḍavaṁ klāntavāhanam ||

サンジャヤは言った。王よ、風のごとく速いあの馬たちも、激しい労苦を強いられて戦のただ中で足が鈍り、遅くなった。その折、統べる者よ、アヴァンティの勇士なる兄弟ヴィンダとアヌヴィンダが軍勢を率い、疲れた馬を駆るパーンダヴァのアルジュナに挑まんと進み出た。

श्रमेणby fatigue/with exertion
श्रमेण:
Karana
TypeNoun
Rootश्रम
FormMasculine, Instrumental, Singular
महताgreat
महता:
Karana
TypeAdjective
Rootमहत्
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Singular
युक्ताःyoked/connected; afflicted (with)
युक्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootयुक्त
FormMasculine, Nominative, Plural
तेthose
ते:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Plural
हयाःhorses
हयाः:
Karta
TypeNoun
Rootहय
FormMasculine, Nominative, Plural
वातरंहसःswift as the wind
वातरंहसः:
Karta
TypeAdjective
Rootवातरंहस्
FormMasculine, Nominative, Plural
मन्दवेगगताःhaving gone to slow speed; moving slowly
मन्दवेगगताः:
Karta
TypeAdjective
Rootमन्द-वेग-गत
FormMasculine, Nominative, Plural
राजन्O king
राजन्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular
संवृत्ताःbecame; turned into (a state)
संवृत्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootसंवृत्त
FormMasculine, Nominative, Plural
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
Formtrue
संयुगेin the battle
संयुगे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसंयुग
FormNeuter, Locative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (implied by rājan/nṛpa address)
A
Arjuna (Pāṇḍava)
V
Vindā
A
Anuvindā
A
Avanti
H
horses (hayāḥ)
A
army/forces (senā)

Educational Q&A

Even the swiftest resources fail under excessive strain; in dharmic warfare, success depends not only on valor but also on sustaining one’s means—horses, chariot, and troops—so that courage is matched by practical readiness.

Sañjaya reports that Arjuna’s horses, though wind-swift, have slowed from heavy exertion. Seizing this moment, the Avanti brothers Vindā and Anuvindā advance with their forces to confront Arjuna while his team is fatigued.