Previous Verse
Next Verse

Shloka 10

Bhīṣma’s Stuti of Keśava and Counsel on Nara–Nārāyaṇa (भीष्म-स्तवः; नरनारायण-प्रसङ्गः)

जिसमें सब सामग्री सुन्दरतासे सजाकर रखी गयी थी, अच्छी तरह बँधी होनेके कारण जिसकी ईषा अत्यन्त मनोहर दिखायी देती है तथा यदुकुलतिलक श्रीकृष्ण जिसका संचालन करते हैं, उस वानरके चिह्नवाली ध्वजासे युक्त रथको युद्धभूमिमें उपस्थित देख आपके पुत्रोंसहित समस्त कौरवसैनिक विषादमग्न हो गये ।। प्रकर्षता गुप्तमुदायुधेन किरीटिना लोकमहारथेन । त॑ व्यूहराजं ददृशुस्त्वदीया- श्वतुश्चतुर्व्यालसहस्रकर्णम्‌,लोकविख्यात महारथी किरीटथारी अर्जुन अस्त्र-शस्त्र लेकर जिसे सुरक्षितरूपसे अपने साथ ले आ रहे थे और जिसमें चार-चार हजार मतवाले हाथी प्रत्येक दिशामें खड़े किये गये थे, उस व्यूहराजको आपके सैनिकोंने देखा शल्यस्य च महावेगानस्यत: समरे शरान्‌ | (धनुश्चिच्छेद भल्लेन तीव्रवेगेन फाल्गुनि: ।) निवार्यार्जुनदायादो जघान चतुरो हयान्‌ शल्य समरभूमिमें बड़े वेगशाली बाणोंका प्रहार कर रहे थे; किंतु अर्जुनपुत्र अभिमन्युने तीव्र वेगवाले भललसे उनके धनुषके टुकड़े-टुकड़े कर दिये और उनकी प्रगतिको रोककर पार्थकुमारने चारों घोड़ोंकी मार गिराया

sañjaya uvāca | sarvasambhārasusaṃskṛtaṃ suparibaddhatvād atimanoharāṃ īṣāṃ dadhānaṃ yadukulatilakaśrīkṛṣṇasārathiṃ kapidhvajayuktaṃ rathaṃ raṇabhūmau samupasthitaṃ dṛṣṭvā tava putrasahitaḥ sarvaḥ kauravasainyo viṣādam agamat || prakṛṣṭatā gūptam udāyudhena kirīṭinā lokamahārathena | taṃ vyūharājaṃ dadṛśus tvadīyāś catuś catuḥsahasrakarṇaṃ lokavikhyātam || śalyasya ca mahāvegān asyataḥ samare śarān | (dhanus ciccheda bhallena tīvravegena phālgunīḥ |) nivāryārjunadāyādo jaghāna caturo hayān ||

Sanjaya said: When the Kaurava host—together with your sons—saw on the battlefield that chariot bearing the monkey-banner, beautifully furnished in every detail, its pole and fittings firmly bound and therefore strikingly elegant, and guided by Krishna, the glory of the Yadu line, they sank into dejection. They beheld that famed ‘king of battle-formations’, guarded in full strength by the world-renowned, diadem-wearing great charioteer (Arjuna), armed and vigilant, with four thousand rutting elephants stationed in each direction. And as Shalya, in the thick of combat, shot swift arrows with great force, the heir of Arjuna (Abhimanyu) checked his advance: with a fast-flying bhalla he cut Shalya’s bow, and then struck down his four horses.

प्रकर्षताwith excellence/strongly
प्रकर्षता:
Karana
TypeNoun
Rootप्रकर्ष
FormMasculine, Instrumental, Singular
गुप्तम्protected/guarded
गुप्तम्:
Karma
TypeAdjective
Rootगुप्त
FormNeuter, Accusative, Singular
उदायुधेनwith raised weapons
उदायुधेन:
Karana
TypeAdjective
Rootउदायुध
FormMasculine, Instrumental, Singular
किरीटिनाby the diadem-wearer (Arjuna)
किरीटिना:
Karana
TypeNoun
Rootकिरीटिन्
FormMasculine, Instrumental, Singular
लोकमहारथेनby the world-renowned great charioteer
लोकमहारथेन:
Karana
TypeNoun
Rootलोकमहारथ
FormMasculine, Instrumental, Singular
तम्that (one)
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
व्यूहराजम्the king of battle-formations
व्यूहराजम्:
Karma
TypeNoun
Rootव्यूहराज
FormMasculine, Accusative, Singular
ददृशुःthey saw
ददृशुः:
Karta
TypeVerb
Rootदृश्
FormPerfect, 3, Plural
त्वदीयाःyour (men)
त्वदीयाः:
Karta
TypeAdjective
Rootत्वदीय
FormMasculine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
चतुर्व्यालसहस्रकर्णम्having four-thousand elephants (lit. four-elephant-thousand-ear)
चतुर्व्यालसहस्रकर्णम्:
Karma
TypeAdjective
Rootचतुर्व्यालसहस्रकर्ण
FormMasculine, Accusative, Singular
शल्यस्यof Shalya
शल्यस्य:
TypeNoun
Rootशल्य
FormMasculine, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
महावेगान्very swift
महावेगान्:
Karma
TypeAdjective
Rootमहावेग
FormMasculine, Accusative, Plural
अस्यतःwas hurling/shooting
अस्यतः:
Karta
TypeVerb
Rootअस् (क्षेपणे/प्रक्षेपणे)
FormPresent, 3, Singular
समरेin battle
समरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसमर
FormMasculine, Locative, Singular
शरान्arrows
शरान्:
Karma
TypeNoun
Rootशर
FormMasculine, Accusative, Plural
धनुःbow
धनुः:
Karma
TypeNoun
Rootधनुस्
FormNeuter, Accusative, Singular
चिच्छेदcut/broke
चिच्छेद:
Karta
TypeVerb
Rootछिद्
FormPerfect, 3, Singular
भल्लेनwith a bhalla-arrow
भल्लेन:
Karana
TypeNoun
Rootभल्ल
FormMasculine, Instrumental, Singular
तीव्रवेगेनwith great speed
तीव्रवेगेन:
Karana
TypeAdjective
Rootतीव्रवेग
FormMasculine, Instrumental, Singular
फाल्गुनिःPhalguni (Arjuna)
फाल्गुनिः:
Karta
TypeNoun
Rootफाल्गुनि
FormMasculine, Nominative, Singular
निवार्यhaving checked/blocked
निवार्य:
TypeVerb
Rootनि-√वृ (वरणे)
FormAbsolutive (Gerund)
अर्जुनदायादःArjuna's heir (Abhimanyu)
अर्जुनदायादः:
Karta
TypeNoun
Rootअर्जुनदायाद
FormMasculine, Nominative, Singular
जघानslew/struck down
जघान:
Karta
TypeVerb
Rootहन्
FormPerfect, 3, Singular
चतुरःfour
चतुरः:
Karma
TypeAdjective
Rootचतुर्
FormMasculine, Accusative, Plural
हयान्horses
हयान्:
Karma
TypeNoun
Rootहय
FormMasculine, Accusative, Plural

संजय उवाच

S
Sanjaya
D
Dhritarashtra (implied as listener: 'tava')
K
Kauravas
D
Duryodhana and Dhritarashtra’s sons (collectively implied)
A
Arjuna (Kirīṭin, Phālgunī)
K
Krishna (Yadukulatilaka; charioteer)
A
Arjuna’s chariot
M
Monkey-banner (Kapidhvaja)
B
Battle formation (Vyūha/Vyūharāja)
E
Elephants
S
Shalya
A
Abhimanyu
H
Horses
B
Battlefield (raṇabhūmi)