Adhyaya 2

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्मा भारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जम्बूण्डविनिर्माणपर्वमें सैन्यशिक्षणविषयक पहला अध्याय पूरा हुआ

ヴァイシャンパーヤナは言った。ついで、福徳ある聖仙—サティヤヴァティーの子ヴィヤーサ、ヴェーダを知る者の中で最勝の人—は、東西に分かれて相対し陣を敷く両軍を見渡し、来たるべき事態を踏まえて行動に移ろうとした。

Verse 2

भविष्यति रणे घोरे भरतानां पितामह: । प्रत्यक्षदर्शी भगवान्‌ भूतभव्यभविष्यवित्‌

ヴァイシャンパーヤナは言った。やがて起ころうとする凄惨な戦に際し、バーラタ族の尊き祖—世尊ヴィヤーサ、サティヤヴァティーの子にして、来たるべきことを直視し、過去・現在・未来を知る者—は、ヴィチトラヴィーリヤの子、王ドリタラーシュトラのもとへ赴いた。ドリタラーシュトラは、子らの不義を思い悩み、悲嘆と苦悶に沈んでいた。ヴィヤーサは彼に密かに語りかけた。

Verse 3

वैचित्रवीर्य राजानं स रहस्यब्रवीदिदम्‌ । शोचन्तमार्त ध्यायन्तं पुत्राणामनयं तदा

ヴァイシャンパーヤナは言った。そこでヴィヤーサは、ヴィチトラヴィーリヤの子、王ドリタラーシュトラに対し、これらの言葉を密かに語った。その時王は、子らの不義を思いめぐらし、嘆きと不安に苛まれていたのである。

Verse 4

व्यास उवाच राजन्‌ परीतकालास्ते पुत्राश्चान्ये च पार्थिवा: । ते हिंसन्तीव संग्रामे समासाद्येतरेतरम्‌

ヴィヤーサは言った。「王よ、そなたの子らにも、また他の諸王にも、定められた死の時が到来した。戦場で互いに相まみえ、彼らは打ち、また打たれる覚悟で立ち—相互の滅びを求めている。」

Verse 5

तेषु कालपरीतेषु विनश्यत्स्वेव भारत । कालपर्यायमाज्ञाय मा सम शोके मन: कृथा:,भारत! वे कालके अधीन होकर जब नष्ट होने लगें, तब इसे कालका चक्कर समझकर मनमें शोक न करना

バーラタよ、時（カーラ）に呑まれた彼らが自ずから滅び始めるとき、それを時の輪の巡りと悟り、心を嘆きに沈めてはならぬ。

Verse 6

यदि चेच्छसि संग्रामे द्रष्टमेतान्‌ विशाम्पते । चक्षुर्ददानि ते पुत्र युद्ध तत्र निशामय

民の主よ、もし戦場で彼らの有様を見たいと望むなら、そなたに天眼を授けよう。わが子よ、そうすればここに座したままでも、そこで起こる戦の全景を自らの目で見ることができる。

Verse 7

धृतराष्ट्र रवाच न रोचये ज्ञातिवध॑ द्रष्टूं ब्रह्मर्षिसत्तम । युद्धमेतत्‌ त्वशेषेण शृणुयां तव तेजसा

ドリタラーシュトラは言った。「ブラフマ仙の中でも最勝の御方よ、我が一族が討たれるさまを目にするのは忍びない。だが、あなたの霊威の光によって、この戦の一切を—余すところなく、細部に至るまで—聞き得るよう、どうかお恵みください。」

Verse 8

वैशम्पायन उवाच एतस्मिन्‌ नेच्छति द्रष्टूं संग्रामं श्रोतुमिच्छति । वराणामीश्वरो व्यास: संजयाय वरं ददौ

ヴァイシャンパーヤナは語った。「ジャナメージャヤよ、ヴィヤーサは、ドリタラーシュトラが戦の光景を見たくはないが、すべての報せを聞きたいと望んでいるのを見て取った。そこで、恩寵を授け得る大仙ヴィヤーサはサンジャヤに一つの恩恵を与え、こう告げた——」

Verse 9

एष ते संजयो राजन्‌ युद्धमेतद्‌ वदिष्यति । एतस्य सर्वसंग्रामे न परोक्षं भविष्यति

ヴァイシャンパーヤナは言った。「王よ、このサンジャヤがこの戦の成り行きを汝に語ろう。全ての戦いにおいて、彼の直接の知覚から隠れおおせるものは何一つない。」

Verse 10

चक्षुषा संजयो राजन्‌ दिव्येनैव समन्वित: । कथयिष्यति ते युद्ध सर्वज्ञश्न भविष्यति,“राजन! संजय दिव्य दृष्टिसे सम्पन्न होकर सर्वज्ञ हो जायगा और तुम्हें युद्धकी बात बतायेगा

ヴァイシャンパーヤナは言った。「王よ、天眼を授かったサンジャヤが戦の次第を汝に語り、戦場で起こる一切を知る者のごとく全てを知るであろう。」

Verse 11

प्रकाशं वाप्रकाशं वा दिवा वा यदि वा निशि | मनसा चिन्तितमपि सर्व वेत्स्यति संजय:,“कोई भी बात प्रकट हो या अप्रकट, दिनमें हो या रातमें अथवा वह मनमें ही क्‍यों न सोची गयी हो, संजय सब कुछ जान लेगा

ヴァイシャンパーヤナは言った。「事が顕わであれ秘されていようと、昼であれ夜であれ、たとえ心に思い描かれただけのことでも、サンジャヤはすべてを知るであろう。」

Verse 12

नैनं शस्त्राणि छेत्स्यन्ति नैनं बाधिष्यते श्रम: । गावल्गणिरयं जीवन युद्धादस्माद्‌ विमोक्ष्यते

いかなる武器も彼を斬り伏せることはできず、労苦も疲労も彼を悩ますことはない。ガーヴァルガナの子サンジャヤは、この戦より命を保って解き放たれる—より高き守護により護られて。

Verse 13

अहं तु कीर्तिमितेषां कुरूणां भरतर्षभ । पाण्डवानां च सर्वेषां प्रथयिष्यामि मा शुच:,“भरतश्रेष्ठ! मैं इन समस्त कौरवों और पाण्डवोंकी कीर्तिका तीनों लोकोंमें विस्तार करूँगा। तुम शोक न करो

ヴァイシャンパーヤナは言った。「バーラタ族の雄牛よ、これらすべてのクル族と、すべてのパーンダヴァ族の名声を、諸世界にわたり宣べ広めよう。憂うるな。」

Verse 14

दिष्टमेतन्नरव्याप्र नाभिशोचितुमहसि । न चैव शक्‍यं संयन्तुं यतो धर्मस्ततो जय:

おお、人の中の虎よ。これは宿命によって定められたこと、ゆえに嘆くべきではない。まことにこれを抑え止め、あるいは退けることはできぬ——ダルマの立つところ、そこに勝利は従うのだ。

Verse 15

वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा स भगवान्‌ कुरूणां प्रपितामह: । पुनरेव महाभागो धृतराष्ट्रमुवाच ह,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! ऐसा कहकर कुरुकुलके पितामह महाभाग भगवान्‌ व्यास पुनः धृतराष्ट्रसे बोले--

ヴァイシャンパーヤナは語った。かく言い終えると、クル族の曾祖にあたる福徳のヴィヤーサは、再びドリタラーシュトラに告げた。

Verse 16

इह युद्धे महाराज भविष्यति महान्‌ क्षय: । तथेह च निमित्तानि भयदान्युपलक्षये,“महाराज! इस युद्धमें महान्‌ नर-संहार होगा; क्योंकि मुझे इस समय ऐसे ही भयदायक अपशकुन दिखायी देते हैं

ヴァイシャンパーヤナは語った。「大王よ、この戦いには人々の大いなる滅びが起こるであろう。今まさに、恐怖と災厄を告げる不吉な兆しがここに見えるのだ。」

Verse 17

श्येना गृथ्राश्न काकाश्न कड़काश्न सहिता बकै: । सम्पतन्ति नगाग्रेषु समवायां श्व॒ कुर्वते,“बाज, गीध, कौवे, कंक और बबगुले वृक्षोंके अग्रभागपर आकर बैठते तथा अपना समूह एकत्र करते हैं

ヴァイシャンパーヤナは語った。「鷹、禿鷲、烏、鳶、鷺が群れ集い、木々の梢へと舞い降り、最も高い枝にとまり、ひとつの群れをなしている。」

Verse 18

अभ्यग्र॑ च प्रपश्यन्ति युद्धमानन्दिनो द्विजा: । क्रव्यादा भक्षयिष्यन्ति मांसानि गजवाजिनाम्‌

ヴァイシャンパーヤナは語った。「戦いを喜ぶかのような鳥どもが、きわめて近くまで来て戦闘を見つめているのが見える。これは、肉を食らう獣や鳥がまもなく象や馬の屍肉を貪るであろうという兆しである。」

Verse 19

निर्दयं चाभिवाशन्तो भैरवा भयवेदिन: । कड्का: प्रयान्ति मध्येन दक्षिणामभितो दिशम्‌

ヴァイシャンパーヤナは言った。「荒々しい叫び声を放ちながら、恐るべきカンカ鳥――恐怖を告げる凶兆――は軍勢のただ中を横切り、南の方角へと去ってゆく。」叙事詩の兆しの言葉において、戦場近くに現れる食腐の鳥は、迫る大殺戮と、倒れた者（馬や象に至るまで）を肉食の獣鳥が貪ることを示す。

Verse 20

उभे पूर्वापरे संध्ये नित्यं पश्यामि भारत । उदयास्तमने सूर्य कबन्धै: परिवारितम्‌,'भारत! मैं प्रातः और सायं दोनों संध्याओंके समय उदय और अस्तकी वेलामें सूर्यदेवको प्रतिदिन कबन्धोंसे घिरा हुआ देखता हूँ

ヴァイシャンパーヤナは言った。「おお、バーラタよ。昼の二つの継ぎ目――朝と夕――そのたびに、昇る時も沈む時も、太陽が首なき胴（カバンダ）に取り囲まれているのを、私は絶えず見ている。」これは凶兆として語られ、世界の秩序の乱れと、戦がもたらす大量の殺戮と道義の動揺を予告する。

Verse 21

श्वेतलोहितपर्यन्ता: कृष्णग्रीवा: सविद्युत: । विवर्णा: परिघा: संधौ भानुमन्तमवारयन्‌

ヴァイシャンパーヤナは言った。黄昏に、多彩な円環が――縁は白と赤、中央は黒い首のように暗く――稲妻を伴って閃き、輝く太陽を取り巻き、遮るかのようであった。兆しに満ちたその空は、戦の接近と、それに伴う道義の緊張を告げていた。

Verse 22

ज्वलितार्केन्दुनक्षत्र निर्विशेषदिनक्षपम्‌ | अहोरात्र मया दृष्टं तद्‌ भयाय भविष्यति

「私は昼も夜も区別のつかぬさまを見た。太陽も月も星々も、燃え立つかのようであった。この徴は恐怖をもたらすであろう。」

Verse 23

अलक्ष्य: प्रभयाहीन: पौर्णमासीं च कार्तिकीम्‌ । चन्द्रो5भूदग्निवर्णश्र॒ पद्मवर्णनभस्तले

ヴァイシャンパーヤナは言った。「カールッティカ月の満月の夜、月は光を失って見えがたくなり、蓮華色の天の広がりにあって、火の色を帯びて現れた。」物語はこれを凶兆として示し、戦の不義と迫る破滅が、天の秩序さえ乱し、天空にまで影を落とすことを告げている。

Verse 24

स्वप्स्यन्ति निहता वीरा भूमिमावृत्य पार्थिवा: । राजानो राजतपूुत्रा श्च शूरा: परिघबाहव:

ヴァイシャンパーヤナは言った。「多くの勇猛なる王たちと王子たち――鉄の棍棒のように太く力強い腕をもつ猛将ら――は討ち倒される。倒れたその身は大地を覆い、戦場にまるで眠るかのように横たわるであろう。」

Verse 25

अन्तरिक्षे वराहस्य वृषदंशस्य चो भयो: । प्रणादं युद्धयतो रात्रौ रौद्रं नित्यं प्रलक्षये,“सूअर और बिलाव दोनों आकाशमें उछल-उछलकर रातमें लड़ते और भयानक गर्जना करते हैं। यह बात मुझे प्रतिदिन दिखायी देती है

ヴァイシャンパーヤナは言った。「天空において、夜ごとに私は見続けている。猪とvṛṣadaṃśaとが争い、凄まじい咆哮を轟かせるのを。」

Verse 26

देवताप्रतिमाश्चैव कम्पन्ति च हसन्ति च । वमन्ति रुधिरं चास्यै: खिद्यन्ति प्रपतन्ति च,“देवताओंकी मूर्तियाँ काँपती, हँसती, मुँहसे खून उगलती, खिन्न होती और गिर पड़ती हैं

ヴァイシャンパーヤナは言った。「神々の像でさえ凶兆を示す――震え、まるで笑うかのようであり、血を吐き、苦悶して、ついには倒れ落ちる。」

Verse 27

अनाहता दुन्दुभय: प्रणदन्ति विशाम्पते । असुक्ताश्ष प्रवर्तन्ते क्षत्रियाणां महारथा:,“राजन! दुन्दुभियाँ बिना बजाये बज उठती हैं और क्षत्रियोंके बड़े-बड़े रथ बिना जोते ही चल पड़ते हैं

ヴァイシャンパーヤナは言った。「民の主よ、誰も打たぬのに戦鼓は鳴り響き、クシャトリヤの大戦車は、まだ馬を繋がぬのに動き出す。」

Verse 28

कोकिला: शतपत्राश्न चाषा भासा: शुकास्तथा । सारसाश्ष मयूराश्न वाचो मुज्चन्ति दारुणा:,“कोयल, शतपत्र, नीलकण्ठ, भास (चील्ह), शुक, सारस तथा मयूर भयंकर बोली बोलते हैं

ヴァイシャンパーヤナは言った。「コーキラ（カッコウ）、śatapatraの鳥、cāṣa、bhāsa、鸚鵡、さらに鶴と孔雀までもが、皆、荒々しく恐ろしい声を放っている。」

Verse 29

गृहीतशस्त्रा: क्रोशन्ति चर्मिणो वाजिपृष्ठगा: । अरुणोदये प्रदृश्यन्ते शतश: शलभव्रजा:

ヴァイシャンパーヤナは語った。武器を手にし盾を携えた騎乗の戦士たちは、馬背にあって大声で叫び立てる。暁が紅に染まる時、彼らは数百の群れとなって四方に広がり現れる—まるで蝗の大群のように。そこには、個の自制を呑み込み、群衆の狂熱のただ中でダルマを試す、巨大で非人格的な戦の奔流が映し出されている。

Verse 30

उभे संध्ये प्रकाशेते दिशां दाहसमन्विते । पर्जन्य: पांसुवर्षी च मांसवर्षी च भारत,"दोनों संध्याएँ दिग्दाहसे युक्त दिखायी देती हैं। भारत! बादल धूल और मांसकी वर्षा करता है

ヴァイシャンパーヤナは語った。朝夕の二つの黄昏はいずれも不吉な炎のように輝き、方角そのものが燃えているかのように見える。おおバラタよ、雲は塵を降らせ、さらには肉さえ降らせる。これは道徳の秩序が深く乱され、来たる戦が広範な破滅を伴うことを告げる凶兆である。

Verse 31

या चैषा विश्रुता राजंस्त्रैलोक्ये साधुसम्मता । अरुन्धती तयाप्येष वसिष्ठ: पृष्ठत: कृत:

ヴァイシャンパーヤナは語った。「王よ、三界に名高く、善き人々に敬われるアルンダティでさえ、その徳の卓越によって、ヴァシシュタを自らの後ろに置いたのだ。」この言葉は、貞節（パティヴラター）の道義的権威を示す。真の徳は人の位を高め、最も崇敬される者すらその後に従うかのように見せるのである。

Verse 32

रोहिणीं पीडयन्नेष स्थितो राजज्शनैश्षर: । व्यावृत्तं लक्ष्म सोमस्य भविष्यति महद्‌ भयम्‌

ヴァイシャンパーヤナは語った。「王よ、惑星シャナイシュチャラ（サトゥルヌス／土星）がローヒニーを苦しめつつそこに留まっている。ソーマ（月）の徴（しるし）と光は乱れ、かすんで見える。これは大いなる恐怖と災厄の到来を告げる。」

Verse 33

अनभ्रे च महाघोर: स्तनित: श्रूयते स्वनः । वाहनानां च रुदतां निपतन्त्यश्रुबिन्दव:,“बिना बादलके ही आकाशमें अत्यन्त भयंकर गर्जना सुनायी देती है। रोते हुए वाहनोंकी आँखोंसे आँसुओंकी बूँदें गिर रही हैं"

ヴァイシャンパーヤナは語った。雲ひとつない空であるのに、雷鳴のような、きわめて不吉で恐ろしい轟きが聞こえる。さらに、泣き叫ぶ乗り物の獣たちの目からは涙の滴が落ちる—来たる戦が恐怖に満ち、道義の重みを帯びていることを示す凶兆である。