तमोगुण-निरूपण
Analysis of Tamas and its Marks
स्थावर (वृक्ष-पर्वत आदि) जीव
vāyudeva uvāca | sthāvarāḥ (vṛkṣa-parvata-ādayaḥ) jīvāḥ, paśavaḥ, vāhanāni, rākṣasāḥ, sarpāḥ, kīṭa-pataṅgāḥ, pakṣiṇaḥ, aṇḍajāḥ prāṇinaḥ, catuṣpadāḥ, unmattāḥ, badhirāḥ, mūkāḥ tathā anye yāvantaḥ pāpamaya-rogavantaḥ (kuṣṭhina-ādayaḥ) manuṣyāḥ santi, te sarve tamoguṇe nimagnāḥ | svakarmaṇā yathā-lakṣaṇā ime durācāriṇaḥ jīvāḥ sadā duḥkhe nimagnā bhavanti | teṣāṃ cittavṛttīnāṃ pravāho nimna-daśāyāṃ gacchati, tasmāt te arvāk-srotasa iti ucyante | te tamoguṇe nimagnāḥ sarve prāṇinaḥ tāmasāḥ || 23–25 || teṣām utkarṣam udrekaṃ vakṣyāmy aham ataḥ param | yathā te sukṛtāl lokāl labhante puṇyakarmiṇaḥ ||
ヴァーユは言った。「不動のいのち(樹木・山岳など)、獣、荷を負う獣、羅刹(rākṣasa)、蛇、虫や蠕虫、鳥、卵生のもの、四足のもの、また人間のうち狂者・聾者・唖者、あるいは罪に由来する病(癩など)に苦しむ者——これらはすべて、闇の性質(tamas)に沈んでいる。自らの業が生んだ徴に刻まれ、悪しき行いのこれらの者は常に苦に没する。その心の傾向の流れが下へ、より低い境へと向かうゆえに、『下へ流れる者』(arvāk-srotas)と呼ばれる。tamasに沈む一切の生類は、かくしてターマサ(tāmasa)と称される。さらに私は、かかるターマサの胎に堕ちた者たちがいかにして起ち上がり栄え、功徳をなす者となっていかに高き世界を得るかを説こう。」
वायुदेव उवाच
Beings dominated by tamas experience a downward pull in conduct and consciousness, resulting in suffering; yet even from tamasic conditions, uplift is possible through the cultivation of merit (sukṛta/puṇya) and ethical action.
Vāyudeva classifies various forms of life and afflicted human conditions as tamasic due to their downward-flowing mental tendencies (arvāk-srotas), then signals a transition: he will next explain the process by which such beings can rise and attain higher worlds through meritorious deeds.