Adhyaya 37

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १ श्लोक मिलाकर कुल २६ श्लोक हैं) हि ही बक। हि मा मम सप्तत्रिशो5्ध्याय: माताके शापसे बचनेके लिये हक कि आदि नागोंका परस्पर परामश सौतिरुवाच मातु: सकाशात्‌ त॑ शापं श्रुत्वा वै पन्नगोत्तम: । वासुकिश्चिन्तयामास शापो5यं न भवेत्‌ कथम्‌

母のもとから、蛇族に下ったその呪詛を聞き及ぶや、ナーガの中でも最勝のヴァースキは不安にとらわれた。彼は思案した――「いかにしてこの呪詛が成就するのを防げようか。」

Verse 2

ततः स मन्त्रयामास भ्रातृभि: सह सर्वश: । ऐरावतप्रभृतिभि: सर्वधर्मपरायणै:,तदनन्तर उन्होंने ऐरावत आदि सर्वधर्मपरायण बन्धुओंके साथ उस शापके विषयमें विचार किया

それから彼は、アイラーヴァタをはじめとする兄弟たち――あらゆるダルマに帰依する一族――と、あらゆる方途を尽くして協議し、その呪詛について、いかなる道が正しいかを共に論じ合った。

Verse 3

वायुकिरुवाच अयं शापो यथोद्दिष्टो विदितं वस्तथानघा: । तस्य शापस्य मोक्षार्थ मन्त्रयित्वा यतामहे

ヴァーユキは言った。「咎なきナーガたちよ、この呪詛は宣せられたとおり、すでに汝らの知るところである。ゆえにその呪詛から解放を得るため、共に評議し、救いの方策を求めて努めよう。」

Verse 4

सर्वेषामेव शापानां प्रतिघातो हि विद्यते । नतु मात्राभिशप्तानां मोक्ष: क्वचन विद्यते

「あらゆる呪詛には、まこと対抗の術が見いだされる。だが母に呪われし者には、いずこにも解脱はない。」

Verse 5

अव्ययस्याप्रमेयस्य सत्यस्य च तथाग्रत: । शप्ता इत्येव मे श्रुत्वा जायते हृदि वेपथु:,अविनाशी, अप्रमेय तथा सत्यस्वरूप ब्रह्माजीके आगे माताने हमें शाप दिया है--यह सुनकर ही हमारे हृदयमें कम्प छा जाता है

「ただ『我らは呪われた』と聞くだけで――しかも不滅にして測りがたく、真実そのものとしてまします主の御前でのこととあれば――我が胸には震えが起こる。」

Verse 6

नूनं सर्वविनाशो5यमस्माकं समुपागत: । न होतां सोडव्ययो देव: शपन्‍न्तीं प्रत्यषेधयत्‌,निश्चय ही यह हमारे सर्वगाशका समय आ गया है, क्योंकि अविनाशी देव भगवान्‌ ब्रह्माने भी शाप देते समय माताको मना नहीं किया

まことに、我らが総滅の時はすでに到来した。なぜなら、不滅の神なる主でさえ、母が呪詛を放つのを制しなかったからだ――正しき呪いはひとたび放たれれば、その力は容赦なく成就する。

Verse 7

तस्मात्‌ सम्मन्त्रयामोड्द्य भुजजड्रानामनामयम्‌ | यथा भवेद्धि सर्वेषां मा न: कालो5त्यगादयम्‌

ゆえに本日、蛇王たちの安寧と安全をいかにして守るべきか、よくよく評議しよう。この時をむだに過ごしてはならぬ。共に策をめぐらせば、この危難を脱する道は見いだせる――かつて神々が、失われ洞窟に隠れていた火を見つけ出したように。

Verse 8

सर्व एव हि नस्तावद्‌ बुद्धिमन्तो विचक्षणा: । अपि मन्त्रयमाणा हि हेतुं पश्याम मोक्षणे

「我らは皆、知恵あり見識もある。だが共に評議しても、解放を確かなものとする筋道が見えぬのだ。」

Verse 9

यथा स यज्ञो न भवेद्‌ यथा वापि पराभव: । जनमेजयस्य सर्पाणां विनाशकरणाय वै,सर्पोके विनाशके लिये आरम्भ होनेवाला जनमेजयका यज्ञ जिस प्रकार टल जाय अथवा जिस तरह उसमें विघ्न पड़ जाय, वह उपाय हमें सोचना चाहिये

シェーシャは言った。「蛇族を滅ぼすためにジャナメージャヤが起こすあの祭祀が、そもそも行われぬようにするか、あるいは行われても妨げて失敗に帰させる策を講じねばならぬ。」

Verse 10

सौतिरुवाच तथेत्युक्त्वा तत: सर्वे काद्रवेया: समागता: । समयं चक्रिरे तत्र मन्त्रबुद्धिविशारदा:

サウティは語った。「然り」と答えるや、カドゥルの子らは皆集い来た。そこで彼らは、策謀と政道の議に通じた者として盟約を結び、行動の筋道を定めた――熟議と戦略の知によって、共同の決意が鍛え上げられるさまを示したのである。

Verse 11

एके तत्राब्रुवन्‌ नागा वयं भूत्वा द्विजर्षभा: । जनमेजयं तु भिक्षामो यज्ञस्ते न भवेदिति,उस समय वहाँ कुछ नागोंने कहा--“हमलोग श्रेष्ठ ब्राह्मण बनकर जनमेजयसे यह भिक्षा माँगें कि तुम्हारा यज्ञ न हो '

そのときそこにいたあるナーガたちは言った。「われらは高徳のバラモンの姿となり、王ジャナメージャヤに乞い願おう。『どうか、あなたの祭祀（ヤジュニャ）が行われませんように』と。」

Verse 12

अपरे त्वब्रुवन्‌ नागास्तत्र पण्डितमानिन: । मन्त्रिणोउस्य वयं सर्वे भविष्याम: सुसम्मता:,अपनेको बड़ा भारी पण्डित माननेवाले दूसरे नागोंने कहा--'हम सब लोग जनमेजयके विश्वासपात्र मन्त्री बन जायँगे

また別の、学識を誇るナーガたちはそこで言った。「われらは皆、彼の信任厚き顧問となり、しかも広く是認され、重んじられるであろう。」

Verse 13

स नः प्रक्ष्यति सर्वेषु कार्येष्वर्थविनिश्चवयम्‌ । तत्र बुद्धि प्रदास्यामो यथा यज्ञो निवर्त्स्यति

シェーシャは言った。「彼はあらゆる事業において、何をなすべきか、いかなる目的を確定すべきかを、われらに諮るであろう。そのときわれらは、祭祀が中止され、進められぬような知略を授けるのだ。」

Verse 14

स नो बहुमतान्‌ राजा बुद्धया बुद्धिमतां वर: । यज्ञार्थ प्रक्ष्यति व्यक्त नेति वक्ष्यामहे वयम्‌

「われらはそこで大いなる信任と敬意を得て留まる。ゆえに、賢者の中の第一たる王ジャナメージャヤは、祭祀についてのわれらの見解を必ず明らかに問いただすであろう。そのときわれらは率直に言うのだ。『祭祀を行ってはならぬ』と。」

Verse 15

दर्शयन्तो बहून्‌ दोषानू प्रेत्य चेह च दारुणान्‌ । हेतुभि: कारणैश्वैव यथा यज्ञो भवेन्न सः

シェーシャは言った。「理にかなった論拠と明白な因由をもって、あの祭祀がこの世にも死後にも多くの恐るべき過失をもたらすことを示そう。そう示されれば、そのヤジュニャは成り立たず、遂行されまい。」

Verse 16

अथवा य उपाध्याय: क्रतोस्तस्य भविष्यति । सर्पसत्रविधानज्ञो राजकार्यहिते रत:

あるいは、その供犠を司る導師—蛇祭の作法に通じ、王の務めと利益のために尽くす者—が、蛇に噛まれて死ぬこともあろう。主宰の祭官が死ねば、その祭儀は自ずから崩れ、止む。

Verse 17

त॑ गत्वा दशतां कश्चिद्‌ भुजड़: स मरिष्यति । तस्मिन्‌ मृते यज्ञकारे क्रतु:ः स न भविष्यति

シェーシャは言った。「誰か蛇を行かせて彼を噛ませよ。彼は死ぬ。供犠を執り行う祭官が死ねば、その祭は続かぬ—すなわち供犠は止むのだ。」

Verse 18

ये चान्ये सर्पसत्रज्ञा भविष्यन्त्यस्य चर्त्विज: । तांश्व सर्वान्‌ दशिष्याम: कृतमेवं भविष्यति

シェーシャは言った。「また導師以外にも、蛇祭の作法を知り、この供犠で祭官（ṛtvij）となる婆羅門がいるなら、彼らをことごとく噛もう。そうすれば我らの目的は成る。」

Verse 19

अपरे त्वब्रुवन्‌ नागा धर्मात्मानो दयालव: । अबुद्धिरेषा भवतां ब्रह्महत्या न शोभनम्‌,यह सुनकर दूसरे धर्मात्मा और दयालु नागोंने कहा--'ऐसा सोचना तुम्हारी मूर्खता है। ब्रह्म-हत्या कभी शुभकारक नहीं हो सकती

これを聞いて、法に篤く慈悲深い他のナーガたちは言った。「そのように考えるのは汝らの愚かさである。婆羅門を殺すことは決して相応しくなく、吉祥をもたらすこともない。」

Verse 20

सम्यक्सद्धर्ममूला वै व्यसने शान्तिरुत्तमा । अधर्मात्तरता नाम कृत्स्नं व्यापादयेज्जगत्‌

災厄の時において、最上の和解の道は、真のダルマに根ざし、正しく行われる鎮静の策である。だが危難を逃れようとして、さらにさらにアダルマを重ねる習いは、ついには世界全体を滅ぼすであろう。

Verse 21

अपरे त्वब्रुवन्‌ नागा: समिद्धं जातवेदसम्‌ । वर्षैनिवापयिष्यामो मेघा भूत्वा सविद्युत:

ほかのナーガたちは言った。「蛇の供犠のために祭火――ジャータヴェーダス――が燃え上がったなら、われらは稲妻を伴う雲となり、雨を降らせてそれを消し去ろう。」

Verse 22

खुग्भाण्डं निशि गत्वा च अपरे भुजगोत्तमा: । प्रमत्तानां हरन्त्वाशु विघ्न एवं भविष्यति

シェーシャは言った。「ほかの最上の蛇どもを夜のうちにそこへ遣わし、祭司たちが不注意に眠っている隙に、クグー、クヴァー、そして供犠の器などの祭具を素早く盗み去らせよ。そうすれば供犠には妨げが生じる。」

Verse 23

यज्ञे वा भुजगास्तस्मिज्छतशो5थ सहस्त्रश: । जनान्‌ दशन्तु वै सर्वे नैवं त्रासो भविष्यति,“अथवा उस यज्ञमें सभी सर्प जाकर सैकड़ों और हजारों मनुष्योंको डँस लें; ऐसा करनेसे हमारे लिये भय नहीं रहेगा

シェーシャは言った。「あるいは、その供犠の場へ蛇族が皆赴き、人々を百人千人と噛め。そうすれば、われらに恐れは残らぬ。」

Verse 24

अथवा संस्कृतं भोज्यं दूषयन्तु भुजड़मा: । स्वेन मूत्रपुरीषेण सर्वभोज्यविनाशिना

あるいは、蛇どもがその供犠のために浄め調えられた供食を、自らの尿と糞で汚せ。あらゆる食糧を滅ぼす穢れによって。

Verse 25

अपरे त्वब्रुवंस्तत्र ऋत्विजो5स्य भवामहे । यज्ञविघ्नं करिष्यामो दीयतां दक्षिणा इति

また別の者たちはその場で宣言した。「われらは彼の祭司である。供犠に妨げを起こしてやろう。ゆえにダクシナー（祭礼の謝礼）を差し出せ。」

Verse 26

अपरे त्वब्रुव॑स्तत्र जले प्रक्रीडितं नृूपम्‌

Others, however, said that the king had been sporting in the water there. The line reflects how differing reports and assumptions can arise around a ruler’s conduct, reminding the listener to weigh testimony carefully before forming a judgment about another’s actions.

Verse 27

अपरे त्वब्रुवंस्तत्र नागा: पण्डितमानिन:

Then other serpents there—self-styled as wise—spoke up: “We will seize Janamejaya and bite him. If we do that, everything will be accomplished at once. When that king dies, the very root of our calamity will be cut off.” The verse highlights a counsel driven by fear and expediency, proposing assassination as a shortcut to safety, and thereby raising the ethical tension between self-preservation and adharma.

Verse 28

दशामस्तं प्रगृह्माशु कृतमेवं भविष्यति । छिन्न मूलमनर्थानां मृते तस्मिन्‌ भविष्यति

Śeṣa said: “Let us quickly seize him and bite him; thus the matter will be accomplished. When that king is dead, the very root of our calamities will be cut off.” The verse reflects a counsel of expedient violence—treating the death of Janamejaya as a strategic solution to the serpents’ fear—thereby foregrounding the ethical tension between self-preservation and adharma.

Verse 29

एषा नो नैछिकी बुद्धि: सर्वेषामीक्षणश्रव: । अथ यन्मन्यसे राजन टद्रुतं तत्‌ संविधीयताम्‌

“This is the settled resolve of us all, O Nāga-king famed for keen sight and hearing. Now, O king, whatever you judge to be right—let that be carried out swiftly.”

Verse 30

इत्युक्त्वा समुदैक्षन्त वासुकिं पन्नगोत्तमम्‌ । वासुकिश्नापि संचिन्त्य तानुवाच भुजड्रमान्‌,यह कहकर वे सर्प नागराज वासुकिकी ओर देखने लगे। तब वासुकिने भी खूब सोच- विचारकर उन सर्पोंसे कहा--

Having spoken thus, they all turned their gaze toward Vāsuki, the foremost of serpents. Vāsuki too, after reflecting carefully, addressed those serpent-lords—signaling that a grave collective decision was about to be taken with prudence rather than impulse.

Verse 31

नैषा वो नैछिकी बुद्धिर्मता कर्तु भुजड़मा: । सर्वेषामेव मे बुद्धि: पन्नगानां न रोचते

シェーシャは言った。「おお蛇たちよ、汝らの心が定めた決意は、実際の行いとして実行するにふさわしくない。しかもまた、我が判断がすべての蛇に喜ばれることも不可能である。」

Verse 32

कि तत्र संविधातव्यं भवतां स्याद्धितं तु यत्‌ । श्रेय:प्रसाधनं मन्‍्ये कश्यपस्य महात्मन:

「ではこの状況で何をなすべきか――何が真に汝らの益となるのか。わが見立てでは、安寧への最も確かな道は、大いなる魂をもつカश्यパの御心を得ることである。」

Verse 33

ज्ञातिवर्गस्य सौहार्दादात्मनश्व भुजज्भमा: । न च जानाति मे बुद्धि: किंचित्‌ कर्तु वचो हि व:

シェーシャは言った。「我が一族への情愛ゆえ、また我が身の安寧をも顧みて、汝らの言葉どおりに為すべき道を、我が知恵は少しも見いだせぬ。おお、蛇の中の最も優れた者たちよ。」

Verse 34

मया हीद॑ विधातव्यं भवतां यद्धितं भवेत्‌ । अनेनाहं भृशं तप्ये गुणदोषौ मदाश्रयौ

「我は、汝らの真の益となることのみをなさねばならぬ。ゆえに我は深く苦しむ。汝らの中で我が長であるがゆえ、功徳と過失、その責めはすべて我に帰するのだ。」

Verse 37

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि वासुक्यादिमन्त्रणे सप्तत्रिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें वायुकि आदि नागोंकी मन्त्रणा नामक सैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

かくして『シュリー・マハーバーラタ』の「アーディ・パルヴァ」—とりわけ「アースティーカ章」—における第三十七章、「ヴァースキおよび他のナーガたちの評議」はここに終わる。これは本段の終結を示す奥書（コロフォン）である。

Verse 83

यथा नष्ट पुरा देवा गुढमग्निं गुहागतम्‌ । इसलिये आज हमें अच्छी तरह विचार कर लेना चाहिये कि किस उपायसे हम सभी नाग कुशलपूर्वक रह सकते हैं। अब हमें व्यर्थ समय नहीं गँवाना चाहिये। हमलोगोंमें प्राय: सब नाग बुद्धिमान्‌ और चतुर हैं। यदि हम मिल-जुलकर सलाह करें तो इस संकटसे छूटनेका कोई उपाय ढूँढ़ निकालेंगे; जैसे पूर्वकालमें देवताओंने गुफामें छिपे हुए अग्निको खोज निकाला था

シェーシャは言った。「いにしえ、神々が洞窟に入り隠れていた火を取り戻したように、いまこそ我らも、すべてのナーガが安らかに生きられる方策を慎重に熟議せねばならぬ。むだに時を費やしてはならない。我らの多くは知恵に富み、機略に長けている。力を合わせて相談すれば、この危難からの道を必ず見いだせよう——かつて神々が洞の奥の隠れ火を見つけ出したように。」

Verse 256

वश्यतां च गतोडसौ न: करिष्यति यथेप्सितम्‌ । इसके बाद अन्य सर्पोने कहा--“हम उस यज्ञमें ऋत्विज हो जायँगे और यह कहकर कि हमें मुँहमाँगी दक्षिणा दो” यज्ञमें विघ्न खड़ा कर देंगे। उस समय राजा हमारे वशमें पड़कर जैसी हमारी इच्छा होगी

シェーシャは言った。「いまや彼は我らの支配下に入った。望むとおりに振る舞うであろう。」すると他の蛇たちは言った。「我らはそのヤジュニャの祭官（ṛtvij）となり、『望むだけのダクシナー（謝礼）を与えよ』と要求して儀礼に妨げを起こそう。そのとき王は我らに屈し、我らの意のままに動くであろう。」

Verse 266

गृहमानीय बध्नीम: क्रतुरेवं भवेज्न सः । फिर अन्य नाग बोले--“जब राजा जनमेजय जल-क्रीड़ा करते हों, उस समय उन्हें वहाँसे खींचकर हम अपने घर ले आवें और बाँधकर रख लें। ऐसा करनेसे वह यज्ञ होगा ही नहीं'--

さらに他のナーガたちは言った。「王ジャナメージャヤが水遊びをしているときに、そこから引きずり出し、我らの住まいへ連れ去って固く縛りつけよう。そうすれば、そのヤジュニャは決して行われぬ。」