Previous Verse
Next Verse

Shloka 19

Adhyāya 123 — Droṇa’s Pedagogy: Arjuna’s Preeminence, Ekalavya’s Self-Training, and the Bhāsa-Lakṣya Trial

(मघे चन्द्रमसा युक्ते सिंहे चाभ्युदिते गुरौ । दिवामध्यगते सूर्ये तिथौ पुण्ये त्रयोदशे ।।

vaiśampāyana uvāca |

maghe candramasā yukte siṁhe cābhyudite gurau |

divāmadhyagate sūrye tithau puṇye trayodaśe ||

maitre muhūrte sā kuntī suṣuve bhīmam acyutam ||

yasminn ahani bhīmas tu jajñe bharatasattama |

duryodhano 'pi tatraiva prajajñe vasudhādhipa ||

ヴァイシャンパーヤナは語った。月がマガー(Maghā)宿と合し、木星(ブリハスパティ)が獅子宮に昇り、太陽が真昼に天の中央へ立ったとき——吉祥なる十三日の月日、マイトラ・ムフールタに——クンティーは、力に揺るぎなきビーーマを産んだ。おお、バラタ族の最勝者よ、ビーーマが生まれたその同じ日に、地の主よ、ハスティナープラにてドゥルヨーダナもまた生まれた。物語は宿命の同時性を際立たせる——偉大なる護り手の出現と、来たる争いの源の出現とが、精緻な時の徴により枠づけられているのだ。

मघेin (the nakshatra) Maghā
मघे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमघा
FormFeminine, Locative, Singular
चन्द्रमसाby/with the Moon
चन्द्रमसा:
Karana
TypeNoun
Rootचन्द्रमस्
FormMasculine, Instrumental, Singular
युक्तेbeing conjoined/associated
युक्ते:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootयुक्त
FormMasculine, Locative, Singular
सिंहेin Leo (sign/lagna)
सिंहे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसिंह
FormMasculine, Locative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अभ्युदितेhaving risen/being ascendant
अभ्युदिते:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootअभ्युदित
FormMasculine, Locative, Singular
गुरौwhen Jupiter (Guru) was (there)
गुरौ:
Adhikarana
TypeNoun
Rootगुरु
FormMasculine, Locative, Singular
दिवाby day / in daytime
दिवा:
Karana
TypeNoun
Rootदिव्/दिवा
FormFeminine, Instrumental, Singular
मध्यगतेbeing at the middle (midday)
मध्यगते:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootमध्यगत
FormMasculine, Locative, Singular
सूर्येwhen the Sun was (at mid-heaven)
सूर्ये:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसूर्य
FormMasculine, Locative, Singular
तिथौon the lunar day (tithi)
तिथौ:
Adhikarana
TypeNoun
Rootतिथि
FormFeminine, Locative, Singular
पुण्येauspicious
पुण्ये:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootपुण्य
FormFeminine, Locative, Singular
त्रयोदशेon the thirteenth (tithi)
त्रयोदशे:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootत्रयोदश
FormFeminine, Locative, Singular
मैत्रेin the Maitra (named) [muhūrta]
मैत्रे:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootमैत्र
FormMasculine, Locative, Singular
मुहूर्तेat the muhūrta (auspicious time-period)
मुहूर्ते:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमुहूर्त
FormMasculine, Locative, Singular
साshe
सा:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormFeminine, Nominative, Singular
कुन्तीKuntī
कुन्ती:
Karta
TypeNoun
Rootकुन्ती
FormFeminine, Nominative, Singular
सुषुवेgave birth (bore)
सुषुवे:
TypeVerb
Rootसू
FormPerfect, 3rd, Singular, Parasmaipada
भीमम्Bhīma
भीमम्:
Karma
TypeNoun
Rootभीम
FormMasculine, Accusative, Singular
अच्युतम्unfailing/steadfast
अच्युतम्:
Karma
TypeAdjective
Rootअच्युत
FormMasculine, Accusative, Singular
यस्मिन्on which (day)
यस्मिन्:
Adhikarana
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine/Neuter, Locative, Singular
अहनिon the day
अहनि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअहन्
FormNeuter, Locative, Singular
भीमःBhīma
भीमः:
Karta
TypeNoun
Rootभीम
FormMasculine, Nominative, Singular
तुindeed/but
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
जज्ञेwas born
जज्ञे:
TypeVerb
Rootजन्
FormPerfect, 3rd, Singular, Atmanepada
भरतसत्तमO best of the Bharatas
भरतसत्तम:
TypeNoun
Rootभरत-सत्तम
FormMasculine, Vocative, Singular
दुर्योधनःDuryodhana
दुर्योधनः:
Karta
TypeNoun
Rootदुर्योधन
FormMasculine, Nominative, Singular
अपिalso
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
प्रजज्ञेwas born (came forth)
प्रजज्ञे:
TypeVerb
Rootजन्
FormPerfect, 3rd, Singular, Atmanepada, प्र
वसुधाधिपO lord of the earth (king)
वसुधाधिप:
TypeNoun
Rootवसुधा-अधिप
FormMasculine, Vocative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
K
Kuntī
B
Bhīma (Bhīmasena)
D
Duryodhana
H
Hastināpura
M
Moon (Candra)
S
Sun (Sūrya)
J
Jupiter (Guru/Bṛhaspati)
M
Maghā nakṣatra
S
Siṁha (Leo)
T
Trayodaśī tithi
M
Maitra muhūrta

Educational Q&A

The verse highlights how the epic frames human history within a larger cosmic and moral order: the simultaneous births of Bhīma and Duryodhana suggest a destined tension—strength arising both to uphold and to challenge dharma—inviting reflection on how power can serve protection or aggression depending on character and choices.

Vaiśampāyana specifies the astrological and calendrical details of Bhīma’s birth (Maghā nakṣatra, Jupiter risen in Leo, midday Sun, Trayodaśī, Maitra muhūrta) and then states that Duryodhana was born on that very same day in Hastināpura.