Kurma Purana — Uttara Bhaga, Shloka 6

Īśvara-gītā: Antaryāmin, Kāla, and the Divine Ordinance Governing Creation, Preservation, and Pralaya

Devanagari script

ययेदं चेष्टते विश्वं तत्स्वभावानुवर्ति च / सो ऽहं कालो जगत् कृत्स्नं प्रेरयामि कलात्मकम्

Transliteration

yayedaṃ ceṣṭate viśvaṃ tatsvabhāvānuvarti ca / so 'haṃ kālo jagat kṛtsnaṃ prerayāmi kalātmakam

Translation

この全宇宙が働き動き、また自らの本性に随って進むその力—それが我である、時（カーラ）である。我は諸々の分と力（カラー）より成る全世界を駆動する。

Word by Word

• यया: by which (power)
• यया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम; करण (instrument)

• इदम्: this
• इदम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• चेष्टते: acts/moves
• चेष्टते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: चेष्ट् (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• विश्वम्: the universe
• विश्वम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तृपद (इदम् इति सह)

• तत्: that (it)
• तत्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम (अनुवर्तते इति सह)

• स्वभाव-अनुवर्ति: following its own nature
• स्वभाव-अनुवर्ति: Kriya-visheshana (क्रिया-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्वभाव (प्रातिपदिक) + अनु-वर्तिन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उपपद-तत्पुरुष/षष्ठी-तत्पुरुष (स्वभावम् अनुवर्तते इति)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक

• सः: he/that (I)
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• कालः: Time
• कालः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अपादान/विशेष्य-रूपेण ‘I (am) Time’

• जगत्: the world
• जगत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• कृत्स्नम्: entire
• कृत्स्नम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृत्स्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (जगत् इति)

• प्रेरयामि: I impel
• प्रेरयामि: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: प्र-ईर्/ईर् (धातु) + णिच्
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), उत्तम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• कलात्मकम्: consisting of parts/phases (kalā-s)
• कलात्मकम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कला (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (कलानाम् आत्मा/स्वरूपम् यस्य) विशेषण (जगत् इति)

Speaker

Lord Kurma (Vishnu) teaching on the cosmic principle of Kāla

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Characters & Entities

• Kāla (Time)
• Jagat (Universe)
• Svabhāva (Inherent Nature)
• Kalā (Manifest Powers/Parts)

More Details (3 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

It presents the Supreme as Kāla—an all-pervading divine principle that causes the universe to function and ensures beings act according to their svabhāva, indicating an immanent Lord who governs from within manifestation.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

While not prescribing a technique directly, it supports a key Yogic contemplation: meditating on Ishvara as the inner regulator (antaryāmin) and on time-bound change as governed by the Supreme—useful for vairāgya (dispassion) and steady insight.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

By defining the Supreme as the cosmic impeller (Kāla) rather than a sectarian form, the verse aligns with the Kurma Purana’s non-dual synthesis where the same highest reality is revered through both Shaiva and Vaishnava language.