Adhyaya 30

Verse 1

और्ध्वदेहिककर्मणि पुत्रदर्भतिलतुलसीगोभूलेपताम्रपात्रदाना दीनामावश्यकत्वनिरूपणं नामैकोनत्रिशो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / शृणु तार्क्ष्य परं गुह्यं दानानां दानमुत्तमम् / परमं सर्वदानानां परं गोप्यं दिवौकसाम्

これは、死後の儀礼（アウルドゥヴァ・デーヒカ）に用いる施与—すなわち、儀礼を執り行うための子、ダルバ草、胡麻、トゥラシー、牝牛、清めの土塗り、そして銅器の布施—の必要性を説き明かす章である。聖なるクリシュナは言われた。「聞け、タールクシャ（ガルダ）よ。この最上の秘奥を—施しの中の最勝、あらゆる布施の頂、天界の住人の間でも最も秘される教えを。」

Verse 2

देयमेकं महादानं कार्पासं चोत्तमोत्तमम् / येन दत्तेन प्रीयन्ते भूर्भुवः स्वरिति क्रमात्

与うべき最上の大施はただ一つ—綿（カールパーサ）であり、最上の中の最上である。これを施すことにより、ブール、ブヴァハ、スヴァハの三界は順次に歓喜する。

Verse 3

ब्रह्माद्या देवताः सर्वाः कार्याच्च प्रीतिमाप्नुयुः / देयमेतन्महादानं प्रेतोद्धरणहेतवे

ブラフマーをはじめとするすべての神々も、この儀礼によって歓喜する。ゆえに、この大施は、苦悩の状態にあるプレータ（亡き者の霊）を救い上げるために与えるべきである。

Verse 4

चिरं वसेद्रुद्रलोके ततो राजा भवेदिह / रूपवान्सुभगो वाग्मी श्रीमानतुल विक्रमः / यमलोकं विनिर्जित्य स्वर्गं ताक्ष्य स गच्छति

彼は久しくルドラの世界に住し、その後この世に王として生まれる――容姿端麗で、福運に恵まれ、弁舌さわやかに、吉祥と富に満ち、比類なき武勇を備える。ヤマの国を打ち破り、ああタークシャ（ガルダ）よ、彼は天界へ赴く。

Verse 5

गां तिलांश्च क्षितं हेम यो ददाति द्विजन्मने / तस्य जन्मार्जिर्त पापं तत्क्षणादेवनश्यति

二度生まれ（ブラーフマナ）に、牛と胡麻と土地と黄金を施す者は、その生涯に積もった罪が、その瞬間にただちに滅び去る。

Verse 6

तिला गावो महादानं महापातकनाशनम् / तद्द्वयं दीयते विप्रे नान्यवर्णे कदाचन

胡麻と牛とは至上の大施であり、最も重い罪さえ滅する。これら二つはブラーフマナに施すべきで、他のヴァルナの者に決して与えてはならない。

Verse 7

कल्पितं दीयते दानं तिला गावश्चमेदिनी / अन्येषु नैव वर्णेषु पोष्यवर्गे कदाचन

定められた作法に従い、施しとして胡麻・牛・土地を与えるべきである。これらの施与は、他のヴァルナの者や扶養に頼って生きる者（被扶養者）に、いかなる時も与えてはならない。

Verse 8

पोष्यवर्गे तथा स्त्रीषु दानं देयमकल्पितम् / आतुरे वोपरागे च द्वयं दानं विशिष्यते / आतुरे दीयते दानं तत्काले चोपतिष्ठति

扶養されるべき者と女性には、ためらいなく施しを与えるべきである。あらゆる布施のうち、とりわけ勝れた二つの時がある――病者に与える時と、日月の蝕（食）の時である。病者に施した布施は直ちに功徳を現し、その時そのまま助けとなる。

Verse 9

जीवतस्तु पुनर्दत्तमुपतिष्ठत्यसंस्कृतम् / सत्यंसत्यं पुनः सत्यं यद्दत्तं विकलेन्द्रिये

しかし、生あるうちに再び与え直したものは、なお「未加持（未成就）」として、儀礼の円満な効力を具えない。真実—真実、さらに真実：諸根が衰えゆく時に捧げられた布施のみが、意図した果を結ぶ。

Verse 10

यच्चानु मोदते पुत्रस्तच्च दानमनन्तकम् / अतो दद्यात् स पुत्रो वा यावज्जीवत्ससौ चिरम् / अतिवाहस्तथा प्रेतो भोगांश्च लभते यतः

子が随喜し承認する布施は、尽きることなき施（アナンタカ）となる。ゆえに、その子が長く生きている間に、父が施すか、あるいは子が施すべきである。その功徳により、微細なる運搬身（アーティヴァーヒカ）として運ばれる亡者は、諸々の享受を得る。

Verse 11

अस्वस्था तुरकाले तु देहपाते क्षितिस्थिते / देहे तथातिवाहस्य परतः प्रीणनं भवेत्

もし臨終の時に病み、身が落ちて地上にとどまるなら、その後になされる供物と施与は、微細なる「アーティヴァーヒカ」身で去った者にとって、真の慰めと支えとなる。

Verse 12

पङ्गावन्धे च काणे च ह्यर्धोन्मीलितलोचने / तिलेषु दर्भान्संस्तीर्य दानमुक्तं तदक्षयम्

跛者・不具者・片目の者、また目が半ばしか開かぬ者について、胡麻の上にダルバ草を敷いて行う布施は、不滅（アクシャヤ）であると説かれる。

Verse 13

तिला लौहं हिरण्यञ्च कार्पासं लवणं तथा / सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पावनं स्मृतम्

胡麻・鉄・黄金・木綿・塩、また七種の穀物、土地、そして一頭の牛——これらはそれぞれ、聖なる施として捧げられるとき、浄化するものとして記憶される。

Verse 14

लोहदानाद्यमस्तुष्येद्धर्म राजस्तिलार्पणात् / लवणे दीयमाने तु न भयं विद्यते यमात्

鉄を施せばヤマは喜び、ダルマラージャに胡麻を供えればその御加護を得る。さらに塩を布施するなら、ヤマへの恐れはもはや残らない。

Verse 15

कर्पासस्य तु दानेन न भूतेभ्यो भयं भवेत् / तारयन्ति नरं गावस्त्रिविधाश्चैव पातकात्

綿を布施すれば、害をなす霊的存在を恐れることはない。同様に、三種の牛は人を罪過から救い渡す。

Verse 16

हेमदानात्सुखं स्वर्गे भूमिदानान्नृपो भवेत् / हेमभूमिप्रदानाच्च न पीडा नरके भवेत्

黄金を施せば天界で安楽を得、土地を施せば王となる。さらに黄金と土地の両方を与えるなら、地獄において苦痛を受けない。

Verse 17

सर्वे ऽपि यमदूताश्च यमरूपा विभीषणाः / सर्वे ते वरदा यान्ति सप्तधान्येन प्रीणिताः

ヤマに似た恐るべき姿のヤマの使者たちは皆、七種の穀物の供養によって満足すると、恩恵を授ける者となり、福を与えて去ってゆく。

Verse 18

विष्णोः स्मरणमात्रेण प्राप्यते परमा गतिः / एतत्ते सर्वमाख्यातं मर्त्यैर्या गतिराप्यते

ただ主ヴィシュヌを念ずるだけで、至高の境地に到達する。かくして、死すべき者が至る行き先を、汝に余すところなく説き明かした。

Verse 19

तस्मात् पुत्रं प्रशंसन्ति ददाति पितुराज्ञया / भूमिष्ठं पितरं दृष्ट्वा ह्यर्धोन्मीलितलोचनम्

それゆえ人々はその子を讃える。父の命に従い、定められた布施と儀礼を施すからである。地に伏す父を見れば、その眼は半ばのみ開いている。

Verse 20

तस्मिन् काले सुतो यस्तु सर्वदानानि दापयेत् / गयाश्राद्धाद्विशिष्येत स पुत्रः कुलनन्दनः

その時、定められたあらゆる布施（ダーナ）が正しく施されるよう取り計らう子は、ガヤー・シュラッダの功徳にも勝る。そのような子こそ一族の歓びである。

Verse 21

स्वस्थानाच्चलितश्चासौ विकलस्य पितुस्तदा / पुत्रैर्यत्नेन कर्तव्या पितरं तारयन्ति ते

その時、父が本来の位から移されて無力となるなら、子らは努めてなすべき儀礼を行わねばならない。その精進によって彼らは父を救い渡す。

Verse 22

किं दत्तैर्बहुभिर्दानैः पितुरन्त्येष्टिमाचरेत् / अश्वमेधो महायज्ञः कलां नार्हति षोडशीम्

多くの布施を重ねても、父の最終儀礼（アンティエーシュティ）を行わぬなら何の益があろう。大いなるアシュヴァメーダ祭でさえ、その十六分の一にも及ばない。

Verse 23

धर्मात्मा स नु पुत्रो वैदेवैरपि सुपूज्यते / दापयेद्यस्तु दानानि ह्यातुरं पितरं भुवि

まことにその子は法にかなう者であり、神々にさえ篤く敬われる。病める父がなお地上に生きるうちに、布施が施されるよう取り計らうからである。

Verse 24

लोहदानञ्च दातव्यं भूमियुक्तेन पाणिना / यमं भीमञ्च नाप्नोति न गच्छेत् तस्य वेश्मनि

また、手を地に触れさせて鉄の施しをなすべきである。これにより、ヤマ王にもその界の恐るべき苦にも遭わず、ヤマの住処へ赴くこともない。

Verse 25

कुठारो मुसलो दण्डः खड्गश्च च्छुरिका तथा / एतानि यमहस्तेषु दृश्यानि पापकर्मिणाम्

斧、杵、杖、剣、そして小刀—これらは、罪業をなす者を裁くために、ヤマ（およびその使者）の手に見られる。

Verse 26

तस्माल्लोहस्य दानन्तु ब्राह्मणायातुरो ददेत् / यमायुधानां सन्तुष्ट्यै दानमेतदुदाहृतम्

ゆえに、人が苦患にあるとき（とりわけ臨終の時）、ブラーフマナに鉄の施しを与えるべきである。この布施は、ヤマの武装した従者たちを満足させるためと説かれる。

Verse 27

गर्भस्थाः शिशवो ये च युवानः स्थविरास्तथा / एभिर्दानविशेषैस्तु निर्दहेयुः स्वपातकम्

胎内にある者であれ、幼子であれ、若者であれ、老いた者であれ——これらの特別な布施によって、自らの罪（堕落を招く悪業）を焼き尽くすべきである。

Verse 28

छुरिणः श्यामशबलौ षण्डामर्का उदुम्बराः / शबला श्यामदूता ये लोहदानेन प्रीणिताः

ヤマの使者チュリナ（Churiṇa）、シャーマ・シャバラ（Śyāma-Śabala）、シャṇḍāマルカ（Ṣaṇḍāmarka）、ウドゥンバラ（Udumbara）——黒く斑のある、暗色の従者たちは、鉄の布施によってとりわけ歓喜する。

Verse 29

पुत्राः पौत्रास्तथा बन्धुः सगोत्राः सुहहृदस्तथा / ददते नातुरे दानं ब्रह्मघ्नैस्तु समा हि ते

息子や孫、親族、同じ血統の者、さらには善意の友でさえ、病める者にダーナ（布施）を与えない；まことに彼らはブラーフマナ殺しと同等と見なされる。

Verse 30

पञ्चत्वे भूमियुक्तस्य शृणु तस्य च या गतिः / अतिवाहः पुनः प्रेतोवर्षोर्ध्वं सुकृतं लभेत्

死に際して大地と結ばれ（身は諸元素へ還り）た者の行く末を聞け。その後、彼は「アティヴァーハ」となり、さらにプレータとなって、一年を経て功徳の果を得る。

Verse 31

अग्नित्रयं त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रयो ऽमराः / कालत्रयं त्रिसन्ध्यं च त्रयो वर्णास्त्रिशक्तयः

三つの聖火、三界、三つのヴェーダ、三種の神々、また三つの時と三つのサンディヤー（毎日の礼拝の結節）、三つのヴァルナと三つのシャクティ—これらはすべて三位一体の組として語られる。

Verse 32

पादादूर्ध्वं कटिं यावत् तावद्ब्रह्याधितिष्ठति / ग्रीवां यावद्धरिर्नाभेः शरीरे मनुजस्य च

人の身体では、足から上、腰に至るまでブラフマーが司り、臍から首に至るまでハリ（ヴィシュヌ）が司る。

Verse 33

मस्तके तिष्ठतीशानो व्यक्ताव्यक्तो महेश्वरः / एकमूर्तेस्त्रयो भागा ब्रह्मा विष्णुहेश्वराः

頭頂にはイーシャーナ—マヘーシュヴァラ—が住し、顕現と不顕現の両相を具える。一つの神聖なる形相には三つの分があり、ブラフマー、ヴィシュヌ、マヘーシュヴァラである。

Verse 34

अहं प्राणः शरीरस्थो भूतग्रामचतुष्टये / धर्माधर्मे मतिं दद्यात् सुखदुःखे कृताकृते

我は身内に住するプラーナ（生命の息）である。四種の衆生・四大の聚に対し、我はダルマとアダルマを見分ける思慮を授け、楽と苦を経験させ、なされたこととなされぬことを悟らせる。

Verse 35

जन्तोर्वुद्धिं समास्थाय पूर्वमर्माधिवासिताम् / अहमेव तथा जीवान्प्रेरयामि च कर्मसु / स्वर्गं च नरकं मोक्षं प्रयान्ति प्राणिनो ध्रुवम्

前世の業の潜在印象により既に形づくられ宿された、身を持つ者の बुद्धि（知性）を捉え、我のみが जीव（ジーヴァ）を諸行為へと駆り立てる。ゆえに生きとし生けるものは必ず天界・地獄、あるいは解脱（モークシャ）へと赴く。

Verse 36

स्वर्गस्थं नरकस्थं वा श्राद्धे वाप्यायनं भवेत् / तस्माच्छ्राद्धानि कुर्वीत त्रिविधानि विचक्षणः

亡き者が天界にあろうと地獄にあろうと、シュラーダ（Śrāddha）によって滋養と力の増進がもたらされる。ゆえに賢者は三種のシュラーダ儀礼を慎み深く修すべきである。

Verse 37

मत्स्यं कर्मं च वाराहं नारसिंहञ्च वामनम् / रामं रामं च कृष्णं च बुद्धं चैव सकल्किनम् / एतानि दश नामानि स्मर्तव्यानि सदा बुधैः

賢者は常にこの十の御名を念ずべし：マツヤ（Matsya）、クールマ（Kurma）、ヴァラーハ（Varaha）、ナラシンハ（Narasimha）、ヴァーマナ（Vamana）、ラーマ（Rama）、ラーマ（Rama）、クリシュナ（Krishna）、ブッダ（Buddha）、そしてカルキン（Kalkin）。

Verse 38

स्वर्गं जीवाः सुखं यान्ति च्युताः स्वर्गाच्च मानवाः / लब्ध्वा सुखं च वित्तं च दयादाक्षिण्यसंयुताः / पुत्रपौत्रैर्धनैराढ्या जीवेयुः शरदां शतम्

魂は喜びつつ天界へ赴く。しかして人が天界より再び下りるとき、安楽と富を得、慈悲と寛仁を具え、子や孫と財宝に恵まれて百の秋（百年）を生きる。

Verse 39

आतुरे च ददेद्दानं विष्णुपूजाञ्च कारयेत् / अष्टाक्षरं तथा मन्त्रं जपेद्वा द्वादशाक्षरम्

人が危篤のときは、施しを行い、また主ヴィシュヌの礼拝を執り行わせよ。八音節の真言を誦し、あるいは十二音節の真言を唱えよ。

Verse 40

पूजयेच्छुक्लपुष्पैश्च नैवेद्यैर्घृतपाचितैः / तथा गन्धैश्च धूपैश्च श्रुतिस्मृतिमनूदितैः

白い花と、ギーで調理した供物の食をもって礼拝し、また香料と薫香をもって、シュルティとスムリティの教えに従い行え。

Verse 41

विष्णुर्माता पिता विष्णुर्विष्णुः स्वजनबान्धवाः / यत्र विष्णुं न पश्यामि तेन वासेन किं मम

ヴィシュヌは我が母、ヴィシュヌは我が父、ヴィシュヌは我が身内と縁者である。ヴィシュヌを拝見できぬ場所に、我が住まう益は何であろうか。

Verse 42

जले विष्णुः स्थले विष्णुर्विष्णुः पर्वतमस्तके / ज्वालामालाकुले विष्णुः सर्वं विष्णुमयं जगत्

水にもヴィシュヌ、地にもヴィシュヌ、山の頂にもヴィシュヌ。燃えさかる炎の花鬘のただ中にも、ただヴィシュヌのみが在す—まことに宇宙のすべてはヴィシュヌに満ちている。

Verse 43

वयमापो वयं पृथ्वी वयं दर्भा वयं तिलाः / वयं गावो वयं राजा वयं वायुर्वयं प्रजाः

「我らは水、我らは大地、我らはダルバ草、我らは胡麻の種。我らは牛、我らは王、我らは風、我らは衆生—すべての存在である。」

Verse 44

वयं हेम वयं धान्यं वयं मधु वयं घृतम् / वयं विप्रा वयं देवा वयं शम्भुश्च भूर्भुवः

「我らは黄金、我らは穀物、我らは蜜、我らはギー（精製バター）である。我らはバラモン、我らはデーヴァ（神々）、我らはシャンブ（シヴァ）であり、また世界—ブーとブヴァ—でもある。」

Verse 45

अहं दाता अहं ग्राही अहं यज्वा अहं क्रतुः / अहं हर्ता अहं धर्मो अहं पृथ्वी ह्यहं जलम्

「我は与える者、我は受け取る者。我はヤジュニャを執り行う者であり、また供犠そのものでもある。我は奪い去る者、我はダルマ。我は大地—まことに我は水である。」

Verse 46

धर्माधर्मे मतिं दद्यां कर्मभिस्तु शुभाशुभैः / यत् कर्म क्रियते क्वापि पूर्वजन्मार्जितं खग

「善業と悪業とによって、心はダルマにもアダルマにも傾く。いかなる所でいかなる行いをなすにせよ、ああ鳥王（ガルダ）よ、それは真に前生に積み重ねたものによって形づくられる。」

Verse 47

धर्मे मतिमहं दद्यामधर्मे ऽप्यहमेव च / यातनां कुरुते सो ऽपि धर्मे मुक्तिं ददाम्यहम्

「我みずからダルマへ傾く理解を授け、アダルマへの傾きもまた我のみが許す。彼もまた罪ある者に苦罰を加えるが、ダルマによって解脱（モークシャ）を与えるのは我である。」

Verse 48

मनुजानां हिता तार्क्ष्य अन्ते वैतरणी स्मृता / तयावमत्य पापौघं विष्णुलोकं स गच्छति

「タールクシャ（ガルダ）よ、人々の利益のため、終わりにヴァイタラニー（Vaitaraṇī）を（渡ること）が説かれる。それを越えれば、罪の洪水を超えて、ヴィシュヌの御座す界へ赴く。」

Verse 49

बालत्वे यच्च कौमारे यच्च परिणतौ च यत् / सर्वावम्थाकृतं पापं यच्च जन्मान्तरेष्वपि

幼少の時に犯した罪、若き時に犯した罪、そして成熟の時に犯した罪——まことに、いかなる境遇・いかなる人生の段階でなされた一切の罪、さらには前生において犯した罪までも、すべてが勘定に載せられる。

Verse 50

यन्निशायां तथा प्रातर्यन्मध्याह्नापराह्नयोः / सन्ध्ययोर्यत् कृतं कर्म कर्मणा मनसा गिरा

夜に行う行為、暁に行う行為、正午と午後に行う行為、また二つのサンディヤー（薄明の結節）に行う行為——身・意・語によってなされるいかなる業も、すべてカルマとして数えられる。

Verse 51

दत्त्वा वरां सकृदपि कपिलां सर्वकामिकाम् / उद्धरेदन्तकाले स आत्मानं पापसञ्चयात्

たとえ一度であっても、あらゆる願いを満たす選りすぐりのカピラー（淡褐色の牝牛）を施したなら、その人は臨終の時、自らを引き上げ、積み重なった罪の集積から己を救い出す。

Verse 52

गावो ममाग्रतः सन्तु पृष्ठतः पार्श्वतस्तथा / गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्

牛たちが我が前に、我が後ろに、また左右にも在らんことを。牛たちが我が心に住まわんことを。われは牛たちのただ中に住まう。

Verse 53

या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवे व्यवस्थिता / धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु

一切の生きとし生けるものに宿り、神々の中に確立せる女神ラクシュミーよ、いま牛の姿となって、我が罪を取り除きたまえ。