Shloka 49
भण्डपुत्रशोकः (Bhaṇḍa’s Lament for His Sons) — Lalitopākhyāna Episode
Devanagari script
उत्साहेन फलं नास्ति निद्रैवैका सुखावहा / आलस्यसदृशं नास्ति चित्तविश्रान्तिदायकम्
Transliteration
utsāhena phalaṃ nāsti nidraivaikā sukhāvahā / ālasyasadṛśaṃ nāsti cittaviśrāntidāyakam
Translation
意気込みだけでは果はなく、ただ眠りのみが安楽を運ぶ。怠りに勝る、心を休ませるものはない。
Word by Word
उत्साहेनby enthusiasm
उत्साहेन:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootउत्साह (प्रातिपदिक)
Formतृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग (Masculine) — ‘by enthusiasm’
फलम्result; fruit
फलम्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootफल (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter) — predicate/subject sense
नnot
न:
सम्बन्ध (Particle/अव्यय-सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध (negation particle/निषेध-अव्यय)
अस्तिis
अस्ति:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट् (Present/लट्), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद — ‘is’
निद्राsleep
निद्रा:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनिद्रा (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन (Singular), स्त्रीलिङ्ग (Feminine) — subject
एवalone; indeed
एव:
सम्बन्ध (Particle/अव्यय-सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण (emphatic particle/अवधारण-अव्यय)
एकाone; single
एका:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन (Singular), स्त्रीलिङ्ग (Feminine) — विशेषणम् (of निद्रा)
सुखावहाbringing happiness
सुखावहा:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसुख-आवह (प्रातिपदिक; सुख + आवह)
Formप्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन (Singular), स्त्रीलिङ्ग (Feminine) — विशेषणम् (of निद्रा); ‘bringing happiness’
आलस्यसदृशम्like laziness
आलस्यसदृशम्:
विशेष्य-प्रत्यय (Predicate adjectival/प्रथमा)
TypeAdjective
Rootआलस्य-सदृश (प्रातिपदिक; आलस्य + सदृश)
Formप्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter) — ‘similar to laziness’ (predicate)
नnot
न:
सम्बन्ध (Particle/अव्यय-सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध (negation particle/निषेध-अव्यय)
अस्तिis
अस्ति:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट् (Present/लट्), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद — ‘is’
चित्तविश्रान्तिदायकम्giving mental rest
चित्तविश्रान्तिदायकम्:
विशेष्य-प्रत्यय (Predicate adjectival/प्रथमा)
TypeAdjective
Rootचित्त-विश्रान्ति-दायक (प्रातिपदिक; चित्त + विश्रान्ति + दायक)
Formप्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter) — predicate adjective; ‘giving rest to the mind’