Shloka 93
विषङ्गपलायनम् (Viṣaṅga-palāyanam) — Aftermath of the First Battle Day
Devanagari script
निवर्तस्व रणोत्साहात्प्रणामस्ते विधीयते / इति ताभ्यां प्रार्थितापि प्राचलद्दृढनिश्चया
Transliteration
nivartasva raṇotsāhātpraṇāmaste vidhīyate / iti tābhyāṃ prārthitāpi prācaladdṛḍhaniścayā
Translation
「戦の昂ぶりより退かれよ、汝に礼拝を捧げる。」二人に乞われても、彼女は堅き決意のまま進み去った。
Word by Word
निवर्तस्वturn back, desist
निवर्तस्व:
क्रिया (Command)
TypeVerb
Rootनि-वृत् (धातु)
Formलोट्-लकारः (imperative), आत्मनेपदम्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
रण-उत्साहात्from zeal for battle
रण-उत्साहात्:
अपादान (Source/cause to desist from)
TypeNoun
Rootरण (प्रातिपदिक) + उत्साह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम् (ablative singular); समासः—तत्पुरुषः: रणस्य उत्साहः (battle-enthusiasm)
प्रणामःsalutation
प्रणामः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रणाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (nominative singular)
तेto you
ते:
सम्प्रदान (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formचतुर्थी-विभक्तिः, एकवचनम् (dative singular)
विधीयतेis performed
विधीयते:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootवि-धा (धातु)
Formलट्-लकारः (present), आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; कर्मणि-प्रयोगः (is being done/ordained)
इतिthus
इति:
वाक्य-समाप्ति/उद्धरण (Quotation marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्ययम् (quotative particle)
ताभ्याम्by those two (women)
ताभ्याम्:
करण (Instrument/agent in passive)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः, द्विवचनम् (instrumental dual)
प्रार्थिताentreated, requested
प्रार्थिता:
विशेषण (Qualifier of कर्ता)
TypeVerb
Rootप्र-अर्थ् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः (क्त), स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; कर्मणि—‘(she) having been entreated’
अपिeven though
अपि:
सम्बन्ध (Concessive particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअपेक्षार्थक/समुच्चयार्थक-अव्ययम् (even/though)
प्राचलत्set out, proceeded
प्राचलत्:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootप्र-चल् (धातु)
Formलङ्-लकारः (imperfect), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘प्राचलत्’ (set out/moved forth)
दृढ-निश्चयाfirmly resolved
दृढ-निश्चया:
विशेषण (Qualifier of कर्ता)
TypeAdjective
Rootदृढ (प्रातिपदिक) + निश्चय (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; बहुव्रीहिः: दृढः निश्चयः यस्याः सा (she whose resolve is firm)