Shloka 58
विषङ्गपलायनम् (Viṣaṅga-palāyanam) — Aftermath of the First Battle Day
Devanagari script
इममेकं सहध्वं च शौर्यकीतिविपर्ययम् / इत्युक्त्वा भण्डदैत्येन्द्रस्तान्प्रहैषीद्रणं प्रति / द्विशतं चाक्षौहिणीनां तत्सहायतयाहिनोत्
Transliteration
imamekaṃ sahadhvaṃ ca śauryakītiviparyayam / ityuktvā bhaṇḍadaityendrastānprahaiṣīdraṇaṃ prati / dviśataṃ cākṣauhiṇīnāṃ tatsahāyatayāhinot
Translation
「この一人を力を合わせて討ち、武勇と名誉の転倒を拭い去れ。」そう言うと、ダイティヤの王バンダは彼らを戦場へ差し向け、さらに援軍として二百のアクシャウヒニー軍を送り、敵を滅ぼさせた。
Word by Word
इमम्this
इमम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
एकम्one (single)
एकम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (इमम्)
सहध्वम्endure/bear together
सहध्वम्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसह (अव्यय) + धा (धातु)
Formलोट् (imperative), मध्यमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद; 'सह' उपसर्गवत् (together)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
शौर्यकीतिविपर्ययम्reversal/ruin of valor and fame
शौर्यकीतिविपर्ययम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootशौर्य + कीर्ति + विपर्यय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (शौर्यस्य कीर्तेः विपर्ययः)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक अव्यय (quotative particle)
उक्त्वाhaving said
उक्त्वा:
Purvakala (पूर्वकाल/क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund), पूर्वकाल (having said)
भण्डदैत्येन्द्रःBhaṇḍa, lord of the demons
भण्डदैत्येन्द्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभण्ड + दैत्येन्द्र (प्रातिपदिक: दैत्य + इन्द्र)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय (भण्डः दैत्येन्द्रः)
तान्them
तान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
प्रहैषीत्sent forth; dispatched
प्रहैषीत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + हि (धातु)
Formलङ् (imperfect/past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
रणम्to battle
रणम्:
Karma (कर्म/गति)
TypeNoun
Rootरण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
प्रतिtowards
प्रति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootप्रति (अव्यय)
Formअव्यय (preposition), प्रति-योगे (towards)
द्विशतम्two hundred
द्विशतम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootद्वि + शत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; द्विगु-समास (द्वे शते)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
अक्षौहिणीनाम्of (military) divisions/armies (akṣauhiṇīs)
अक्षौहिणीनाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootअक्षौहिणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th case), बहुवचन
तत्सहायतयाwith his assistance
तत्सहायतया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootतद् + सहायता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd case), एकवचन; तत्पुरुष (तस्य सहायता)
अहिनोत्sent; dispatched
अहिनोत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootहि (धातु)
Formलङ् (imperfect/past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद