Shloka 52
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
निवृत्ता वर्तमानाश्च प्रजायन्ते पुनःपुनः / भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सर्गः स उच्यते
Transliteration
nivṛttā vartamānāśca prajāyante punaḥpunaḥ / bhūtādikānāṃ sattvānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate
Translation
止息したものも現に在るものも、衆生は幾度も幾度も生まれ出る。これが、ブータ（元素）などに属する衆生の第六の創造（サルガ）と説かれる。
Word by Word
निवृत्ताःreturned/ceased (beings)
निवृत्ताः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootनिवृत्त (कृदन्त; √वृत्/√वृत्त् + नि- उपसर्ग)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा (1st/Nominative) बहुवचन; भूतकृदन्त (क्त) — ‘returned/ceased’
वर्तमानाःexisting/continuing (beings)
वर्तमानाः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootवर्तमान (कृदन्त; √वृत्/√वृत्त् शतृ)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचन; वर्तमानकृदन्त (शतृ) — ‘existing/continuing’
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात (conjunction)
प्रजायन्तेare born / arise
प्रजायन्ते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√जन् (धातु) + प्र (उपसर्ग)
Formलट् (Present) आत्मनेपद; प्रथमपुरुष (3rd person) बहुवचन; ‘are born/come into being’
पुनःagain
पुनः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formकाल/आवृत्त्यर्थक-अव्यय (adverb of repetition)
पुनःagain
पुनः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formआवृत्त्यर्थक-अव्यय (repetition; in ‘again and again’)
भूतादिकानाम्of the element-beginnings (bhūta etc.)
भूतादिकानाम्:
Shashthi-sambandha (षष्ठीसम्बन्ध)
TypeNoun
Rootभूत + आदि (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th/Genitive) बहुवचन; नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग-समासप्रातिपदिक; ‘of those beginning with the elements’
सत्त्वानाम्of beings
सत्त्वानाम्:
Shashthi-sambandha (षष्ठीसम्बन्ध)
TypeNoun
Rootसत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे षष्ठी बहुवचन; ‘of beings/creatures’
षष्ठःsixth
षष्ठः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootषष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण (ordinal)
सर्गःcreation / emanation
सर्गः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन
सःthat / it
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन; सर्वनाम
उच्यतेis called
उच्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलट् (Present) कर्मणि-प्रयोग (passive); प्रथमपुरुष एकवचन; ‘is said/called’