Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे नैमिषाख्यानकथनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच शृणु तेषां कथां दिव्यां सर्वपापप्रमोचनीम् / कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसंमताम्

かくして『聖ブラフマाण्ड・マハープラーナ』、風神ヴァーユの説く前分・第一プラクリヤーパーダにおいて、「ナイミシャ物語の説示」と名づくる第二章。スータは言った――彼らの神聖なる物語を聞け、それは一切の罪を滅する。われが語るこの物語は妙趣に富み、多義にわたり、シュルティにかなう。

Verse 2

य इमां धारयेन्नित्यं शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः / स्ववंशं धारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

これを日々受持し、あるいはしばしば聴聞する者は、自らの家系を支え、天界において尊ばれる。

Verse 3

विश्वतारा या च पञ्च यथावृत्तं यथाश्रुतम् / कीर्त्यमानं निबोधार्थं पूर्वेषां कीर्त्तिवर्द्धनम्

「ヴィシュヴァターラー」およびその五つは、起こったとおり、聞き伝えられたとおりに讃え語られる。理解のため、そして先人の名声を増すためである。

Verse 4

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं शत्रुघ्नमेव च / कीर्त्तनं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यकर्मणाम्

このキールタナは福徳をもたらし、名声と寿命を増し、天界を授け、怨敵を滅する。恒久の誉れをもつあらゆる功徳行の讃歌である。

Verse 5

यस्मात्कल्पायते कल्पः समग्रं शुचये शुचिः / तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च

このカルパが全きかたちで成り立つのは彼による。彼は自ら清浄にして清浄を顕す。ヒラニヤガルバ、プルシャ、そして主イーシュヴァラに礼拝する。

Verse 6

अजाय प्रथमायैव वरिष्ठाय प्रजासृजे / ब्रह्मणे लोकतन्त्राय नमस्कृत्य स्वयंभुवे

不生にして最初、最勝にして衆生を創り、世界の秩序を司るブラフマー、すなわち自生者スヴァヤンブーに礼拝して、我は語り進める。

Verse 7

महदाद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् / पञ्चप्रमाणं षद्श्रान्तः पुरुषाधिष्ठितं च यत्

マハット（大）に始まりヴィシェーシャ（微細要素／諸大）に終わるものは、多様な形相と相（しるし）を具え、五つのプラマーナにより知られ、六種に展開し、プルシャにより統御される。

Verse 8

आसंयमात्प्रवक्ष्यामि भूतसर्गमनुत्तमम् / अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम्

いま我は順を追って、無上のブータ・サルガ（諸元素の創成）を説こう。不顕の原因アヴィヤクタは常住にして、有と無の両性を具える。

Verse 9

प्रधानं प्रकृतिं चैव यमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः / गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम्

真理を観ずる者はそれを「プラダーナ」「プラクリティ」と呼ぶ。香・色・味を欠き、音と触にも離れている。

Verse 10

जगद्योनिम्महाभूतं परं ब्रह्मसनातनम् / विग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत्किल

それは世界の胎、マハーブータ、永遠なる至上ブラフマン。万有の支えとなる形として、まことに未顕現（アヴィヤクタ）であった。

Verse 11

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् / असांप्रतिकमज्ञेयं ब्रह्म यत्सदसत्परम्

そのブラフマンは始めも終わりもなく、不生で微細、三グナを具え、生起と帰滅の因である。比類なく、知り得ず、有と無を超える。

Verse 12

तस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तमासीत्तमोमयम् / गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभातं तमोमयम्

その自己によって万有はタマスの闇として遍満していた。三グナが均衡するその時、何ものも顕れず、すべてはタマスであった。

Verse 13

सर्गकाले प्रधानस्य क्षत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै / गुणभावाद्भासमाने महातत्त्व बभूव ह

創造の時、クシェートラジュニャに統べられたプラダーナにおいて、グナの働きが輝き始めると、マハット・タットヴァが生起した。

Verse 14

सूक्ष्मः स तु महानग्रे अव्यक्तेन समावृतः / सत्त्वोद्रेको महानग्रे सत्त्वमात्रप्रकाशकः

彼は微細なるものにして、初めに「マハット」となり、未顕（アヴィヤクタ）に覆われていた。初めにサットヴァが優勢となり、ただサットヴァのみを照らし出す。

Verse 15

सत्त्वान्महान्स विज्ञेय एकस्तत्कारणः समृतः / निङ्गमात्रं समुत्पन्नं क्षेत्रज्ञाधिष्टितं महत्

サットヴァより「マハット」は知られるべきであり、ただ彼一者がその原因と説かれる。徴（リンガ）のみとしてマハットは生じ、クシェートラジュニャ（場を知る者）により統べられる。

Verse 16

संकल्पो ऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम् / महासृष्टिं च कुरुते वीतमानः सिसृक्षया

サンカルパ（意志）とアディヤヴァサーヤ（決断）は、彼の二つの働きと伝えられる。創造せんとする欲求に促され、彼は大いなる創造（マハー・スリシュティ）を行う。

Verse 17

धर्मादीनि च भूतानि लोकतत्त्वार्थहेतवः / मनो महात्मनि ब्रह्म दुर्बुद्धिख्यातिरीश्वरात्

ダルマ等の諸存在と諸ブータは、世のタットヴァの意義を成り立たせる因である。マナスは大我なるブラフマンに安住し、誤った知の現れもまたイーシュヴァラより起こる。

Verse 18

प्रज्ञासंधिश्च सर्वस्वं संख्यायतनरश्मिभिः / मनुते सर्वभूतानां तस्माच्चेष्टफलो विभुः

智慧の結び（プラジュニャー・サンディ）は万有であり、サーンキヤの諸領域の光線によって広がる。遍満者ヴィブフは一切の生類を思惟するゆえ、あらゆる努力と行為の果もまた彼より生ずる。

Verse 19

भोक्ता त्राता विभक्तात्मा वर्त्तनं मन उच्यते / तत्त्वानां संग्रहे यस्मान्महांश्च परिमाणतः

享受し、護り、自己を分別する者――その働きは「マナス（意）」と説かれる。諸タットヴァを総摂し、量において大いなるがゆえである。

Verse 20

शेषेभ्यो गुणातत्त्वेभ्यो महानिव तनुः स्मृतः / विभक्तिमानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि वा

他のグナのタットヴァに比して、これはマハットに似た微細の身と記憶される。分別あるものを知り、分割そのものも認める。

Verse 21

पुरुषो भोगसंबन्धात्तेन चासौ सति स्मृतः / बृहत्त्वाद्वृंहणत्वाच्च भावानामखिलाश्रयात्

享受との結びつきにより彼はプルシャと呼ばれ、ゆえにサット（有）とも記憶される。大いなるがゆえ、増大させる力ゆえ、そして一切の存在状態の依り処であるがゆえに。

Verse 22

यस्माद्वृंहयत भावान् ब्रह्मा तेन निरुच्यते / आपूरयति यस्माच्च सर्वान् देहाननुग्रहैः

諸々の存在状態を増大させるがゆえに、彼はブラフマーと称される。また恩寵によってあらゆる身体を満たすがゆえに。

Verse 23

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान्पृथक् पृथक् / तस्मिंस्तु कार्यकरणं संसिद्धं ब्रह्मणः पुरा

ここでプルシャは、あらゆる存在状態を一つ一つ分けて悟る。そしてその中にこそ、ブラフマーの働きと器官（作用と手段）は太古よりすでに成就している。

Verse 24

प्राकृतं देवि वर्तं मां क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंमितः / स वै शरीरी प्रथमः पुरा पुरुष उच्यते

女神よ、我は自然のありさまにとどまる。梵に等しいクシェートラジュニャこそ最初の有身者で、古く『プルシャ』と称される。

Verse 25

आदिकर्त्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्त्तिनाम्

彼こそ万有の初めの創り手であり、ブラフマーの黎明に顕現して在した。

Verse 26

हिरण्यगभः सो ऽण्डे ऽस्मिन्प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः / सर्गे च प्रतिसर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्म संसितः

そのヒラニヤガルバはこの宇宙卵に四面の姿で顕現した。創造と再創造において、彼は梵に等しいクシェートラジュニャである。

Verse 27

करणैः सह पृच्छन्ते प्रत्याहारेस्त्यजन्ति च / भजन्ते च पुनर्देहांस्ते समाहारसंधिसु

彼らは諸感官とともに問い、またプラティヤーハーラにおいて捨て去る。総合の結節点において、彼らは幾度も身を受け直す。

Verse 28

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योद्धर्तुर्महात्मनः / गर्तोदकं सबुदास्तु हरेयुश्चापि पञ्चताः

黄金のメル山――それを持ち上げる大霊（マハートマン）のために、穴の水も泡とともに運び去られ、五大もまたパンチャターへと帰してゆく。

Verse 29

यस्मिन्नण्ड इमे लोकाः सप्त वै संप्रतिष्ठिताः / पृथिवी सप्तभिर्द्वीपैः समुद्रैः सह सप्तभिः

この七つの世界が堅く安立する梵卵（ブラフマーンダ）の中に、七つの大陸と七つの海を具えた大地もまた存する。

Verse 30

पर्वतैः सुमहद्भिश्च नदीभिश्च सहस्रशः / अन्तःस्थस्य त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्

巨大な山々と無数の河川を伴い、これらの世界はその卵の内に在る。これこそ内なる宇宙としての世である。

Verse 31

चन्द्रादित्यौ सनक्षतौ संग्रहः सह वायुना / लोकालोकं च यत् किञ्चिदण्डे तस्मिन्प्रतिष्टितम्

月と太陽は星宿とともに、また風とともなる総体として、ローカとアローカに属する一切はその梵卵の中に安立する。

Verse 32

आपो दशगुणे नैव तेजसा बाह्यतो वृताः / तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम्

水の元素は外より十倍の火によって包まれ、火もまた外より十倍の風によって包まれる。

Verse 33

वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः / आकाशमावृतं सर्वं बहिर्भूतादिना तथा

風の元素は外より十倍のナバス（虚空）に包まれ、虚空もまた同様に、外より諸大種（ブーターディ）の覆いによって遍く包まれる。

Verse 34

भूतादिर्महता चैव प्रधानेनावृतो महान् / एभिरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्

偉大なるブーターディの原理は、マハトとプラダーナにより覆われる。これら七つのプラクリティの被覆によって、宇宙の卵は包まれている。

Verse 35

इच्छया वृत्य चान्योन्यमरणे प्रकृतयः स्थितः / प्रसर्गकाले स्थित्वा च ग्रसंतस्च परस्परम्

意志と働きによって、プラクリティは互いに争う状態にある。放出（創造）の時には定まり、互いを呑み込む。

Verse 36

एवं परस्परैश्चैव धारयन्ति परस्परम् / आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु

このように彼らは互いに支え合う。基盤と依存（支えられるもの）の関係によって、その変化は変化しうる諸原理の中にある。

Verse 37

अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं ब्रह्म क्षेत्रज्ञमुच्यते / इत्येवं प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः

未顕現なるものは「クシェートラ（場）」と説かれ、ブラフマンは「クシェートラジュニャ（場を知る者）」と呼ばれる。かくしてこの自然の創造は、場を知る者により統べられる。

Verse 38

अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा / एतद्धिरण्यगर्भस्य चन्म यो वेत्ति तत्त्वतः / आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रज्ञावांश्च न संशयः

最初の顕現は、知性（ブッディ）に先立ち、稲妻のように現れた。このヒラニヤガルバの誕生を真実に知る者は、長寿・名声・福徳・智慧を得る――疑いない。