Adhyaya 170: Cakṣus-tīrtha at Yogeśvara: Dharma Tested, Sight Restored
第170章は、ガウタミー川南岸でヨーゲーシュヴァラ・ハリが礼拝される聖地「チャクシュス・ティールタ」を、ダルマがアダルマに勝ることを示す倫理物語に織り込みつつ讃嘆する。バウヴァナ・プラに結びつく土地と、ブラーフマナの系譜ヴリッダカウシカおよびその子ガウタマが語られ、富裕なヴァイシャのマニクンダラがガウタマの伴侶となる。しかし不均衡な友情は、ガウタマの貪欲と冷笑が盗みとダルマの誹りへと彼を駆り立てたことで道徳の競い合いへ変わる。公衆の論争は暴力的な賭けに至り、ヴァイシャは四肢を損なわれ失明するが、それでもダルマを讃える心は揺るがない。そこへヴィビーシャナとその子が現れ、ハヌマーンの山の逸話に連なる霊薬ヴィシャリヤカラニーの一片を施して、失われた肢体と視力を回復させる。癒えた彼はさらに王女の視力をも回復させ、王国を得るが、旧友への慈悲を失わず、ついにはヨーゲーシュヴァラのもとで浄化へ導く。かくしてこのティールタは「ムリタサンジーヴァナ」および「チャクシュス・ティールタ」と称えられ、想起するだけでも功徳があり、心の明晰さと怨みの除去をもたらすとされる。
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in tīrtha-māhātmya mode: Brahmā’s narration pivots to a specific, name-bearing sacred spot—Cakṣus-tīrtha on the Gautamī’s southern bank—where Yogeśvara Hari is worshipped, promising merit even by mere remembrance.","rising_action":"A moral tale is embedded to “prove” the tīrtha’s power: in Bhauvana-pura a brāhmaṇa line (Vṛddhakauśika → Gautama) intersects with a wealthy vaiśya, Maṇikuṇḍala. Their companionship becomes a contest when Gautama’s greed and skepticism push him toward theft and public denigration of dharma; disputation escalates into wagers and violence, culminating in the vaiśya’s mutilation and blindness—yet he continues to praise dharma.","climax_moment":"At the nadir of bodily ruin, the chapter’s thesis crystallizes: dharma is upheld even when it yields immediate suffering. Divine/extraordinary aid arrives through Vibhīṣaṇa’s lineage, who apply a fragment of viśalyakaraṇī (evoking Hanumān’s mountain episode) to restore limbs and sight—turning ethical steadfastness into visible miracle and naming-power for the tīrtha (Mṛtasaṃjīvana / Cakṣus).","resolution":"The healed Maṇikuṇḍala extends the boon outward—restoring a princess’s vision and receiving kingship—yet retains compassion for Gautama. He guides his former friend toward purification at Yogeśvara through bathing and devotion, and the chapter closes by reasserting the tīrtha’s phala: clarity of mind, removal of ill-will, and merit even through remembrance.","key_verse":"Sanskrit (representative teaching, paraphrased from the chapter’s thrust): “धर्म एव परो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् । धर्मेण सुखमाप्नोति धर्मेणैव परा गतिः ॥” Translation: “Dharma alone is supreme in the world; truth stands established in dharma. By dharma one attains happiness, and by dharma alone the highest goal.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Godāvarī–Gautamī tīrtha-māhātmya: Cakṣus-tīrtha / Mṛtasaṃjīvana at Yogeśvara as a place where dharma is tested and sight (outer and inner) is restored.","secondary_themes":["Dharma vs. adharma staged as public disputation and wagered violence","Ritual-therapeutic miracle: viśalyakaraṇī and the logic of sacred medicine","Compassion and reconciliation: the healed benefactor guides the wrongdoer to purification","Merit by remembrance (smaraṇa-mātra-phala) and the cleansing of ill-will (dveṣa)"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter advances a characteristic Purāṇic doctrine of ‘ethical verification through geography’: a tīrtha is not merely a place to bathe, but a moral instrument where dharma’s truth becomes empirically manifest (healing, clarity, removal of malice), and where even remembrance participates in that efficacy.","adi_purana_significance":"As ‘Adi Purāṇa,’ it exemplifies how primordial sacred history is anchored to lived pilgrimage: epic memory (Hanumān’s herb-mountain; Vibhīṣaṇa) is localized on the Gautamī, turning pan-Indic narrative capital into a specific, repeatable sādhanā-site."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"शान्त","climax_rasa":"अद्भुत","closing_rasa":"शान्त","rasa_transitions":["शान्त → विवाद-उत्कर्ष (रौद्र/वीर मिश्र) → करुण → अद्भुत → शान्त"],"devotional_peaks":["The blinded, mutilated Maṇikuṇḍala continuing to extol dharma despite suffering","The application of viśalyakaraṇī and the sudden restoration of limbs and sight as a revelation of divine order","Purificatory bathing and turning toward Yogeśvara as the final act of reconciliation and inner cleansing"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["चक्षुस्तीर्थ (Cakṣus-tīrtha)","मृतसञ्जीवन-तीर्थ (Mṛtasaṃjīvana)","योगेश्वर-क्षेत्र (Yogeśvara shrine/locale)","गौतमी (दक्षिणतट)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 170
Verse 1
ब्रह्मोवाच चक्षुस्तीर्थम् इति ख्यातं रूपसौभाग्यदायकम् यत्र योगेश्वरो देवो गौतम्या दक्षिणे तटे //
この偈（1）は、尊きプラーナに記された聖なる言葉である。
Verse 2
पुरं भौवनम् आख्यातं गिरिमूर्ध्न्य् अभिधीयते यत्रासौ भौवनो राजा क्षत्रधर्मपरायणः //
この偈（2）は、シャーストラの伝統に従い深遠な義を示す。
Verse 3
तस्मिन् पुरवरे कश्चिद् ब्राह्मणो वृद्धकौशिकः तत्पुत्रो गौतम इति ख्यातो वेदविदुत्तमः //
この偈（3）は、ダルマを憶念するため敬虔に誦すべきである。
Verse 4
तस्य मातुर् मनोदोषाद् विपरीतो ऽभवद् द्विजः सखा तस्य वणिक् कश्चिन् मणिकुण्डल उच्यते //
この偈（4）は、至上主と世の法則の秩序を讃える。
Verse 5
तेन सख्यं द्विजस्यासीद् विषमं द्विजवैश्ययोः श्रीमद्दरिद्रयोर् नित्यं परस्परहितैषिणोः //
この偈（5）は、学ぶ者と信心ある者のための智慧の源である。
Verse 6
कदाचिद् गौतमो वैश्यं वित्तेशं मणिकुण्डलम् प्राहेदं वचनं प्रीत्या रहः स्थित्वा पुनः पुनः //
この偈（第6）はプラーナに収められ、荘厳にして聖なる趣旨を明らかにする。
Verse 7
गौतम उवाच गच्छामो धनम् आदातुं पर्वतान् उदधीन् अपि यौवनं तद् वृथा ज्ञेयं विना सौख्यानुकूल्यतः धनं विना तत् कथं स्याद् अहो धिङ् निर्धनं नरम् //
この偈（第7）は教えを継ぎ、神聖さと意味の明晰さを保つ。
Verse 8
ब्रह्मोवाच कुण्डलो द्विजम् आहेदं मत्पित्रोपार्जितं धनम् बह्व् अस्ति किं धनेनाद्य करिष्ये द्विजसत्तम द्विजः पुनर् उवाचेदं मणिकुण्डलम् ओजसा //
この偈（第8）は敬虔に誦すべきであり、プラーナの深意を悟らせる。
Verse 9
गौतम उवाच धर्मार्थज्ञानकामानां को नु तृप्तः प्रशस्यते उत्कर्षप्राप्तिर् एवैषां सखे श्लाघ्या शरीरिणाम् //
この偈（第9）はプラーナの叙述に則り、ダルマを聖なる権威をもって説き明かす。
Verse 10
स्वेनैव व्यवसायेन धन्या जीवन्ति जन्तवः परदत्तार्थसंतुष्टाः कष्टजीविन एव ते //
この偈（第10）はプラーナの伝統に従い、荘厳な要約をもってこの段を結ぶ。
Verse 11
स पुत्रः शस्यते लोके पितृभिश् चाभिनन्द्यते यः पैत्र्यम् अभिलिप्सेत न वाचापि तु कुण्डल //
この偈（11）は『ブラフマー・プラーナ』に収められる聖なる文であり、学究の研鑽と信敬の誦読に適する。
Verse 12
स्वबाहुबलम् आश्रित्य यो ऽर्थान् अर्जयते सुतः स कृतार्थो भवेल् लोके पैत्र्यं वित्तं न तु स्पृशेत् //
この偈（12）は伝統の智慧を伝える聖なる教説の一節であり、敬虔に読誦すべきである。
Verse 13
स्वयम् आर्ज्य सुतो वित्तं पित्रे दास्यति बन्धवे तं तु पुत्रं विजानीयाद् इतरो योनिकीटकः //
この偈（13）は義理を明らかにし、ダルマを求める者を導くためにプラーナに保存されている。
Verse 14
ब्रह्मोवाच एतच् छ्रुत्वा तु तद् वाक्यं ब्राह्मणस्याभिलाषिणः तथेति मत्वा तद्वाक्यं रत्नान्य् आदाय सत्वरः //
この偈（14）は聖なる真理を想起させる。聴聞し、読誦し、誠をもって観想すべきである。
Verse 15
आत्मकीयानि वित्तानि गौतमाय न्यवेदयत् धनेनैतेन देशांश् च परिभ्रम्य यथासुखम् //
この偈（15）は本段を結び、プラーナの荘厳を保ちつつ、読者に教誡を与える。
Verse 16
धनान्य् आदाय वित्तानि पुनर् एष्यामहे गृहम् सत्यम् एव वणिग् वक्ति स तु विप्रः प्रतारकः //
これは『ブラフマ・プラーナ』（アーディ・プラーナ）第170章第16偈であり、本文の番号に従う。
Verse 17
पापात्मा पापचित्तं च न बुबोध वणिग् द्विजम् तौ परस्परम् आमन्त्र्य मातापित्रोर् अजानतोः //
これは『ブラフマ・プラーナ』第170章第17偈であり、写本の順序番号による。
Verse 18
देशाद् देशान्तरं यातौ धनार्थं तौ वणिग्द्विजौ वणिग्घस्तस्थितं वित्तं ब्राह्मणो हर्तुम् इच्छति //
これは『ブラフマ・プラーナ』第170章第18偈であり、番号体系に従って掲げられる。
Verse 24
वृद्धिं सुखम् अभीष्टानि प्राप्नुवन्ति न संशयः धर्मिष्ठाः प्राणिनो लोके दृश्यन्ते दुःखभागिनः //
これは『ブラフマ・プラーナ』第170章第24偈であり、伝統的な番号付けの本文に属する。
Verse 25
तस्माद् धर्मेण किं तेन दुःखैकफलहेतुना //
これは『ブラフマ・プラーナ』第170章第25偈であり、本文の伝統的配列に従って置かれる。
Verse 26
ब्रह्मोवाच नेत्य् उवाच ततो वैश्यः सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम् पापे दुःखं भयं शोको दारिद्र्यं क्लेश एव च यतो धर्मस् ततो मुक्तिः स्वधर्मः किं विनश्यति //
この箇所は「26」という番号のみで、サンスクリット原文が示されていないため、意味のある翻訳ができません。
Verse 27
ब्रह्मोवाच एवं विवदतोस् तत्र संपरायस् तयोर् अभूत् यस्य पक्षो भवेज् ज्यायान् स परार्थम् अवाप्नुयात् //
この箇所は「27」という番号のみで、サンスクリット原文が示されていないため、意味のある翻訳ができません。
Verse 28
पृच्छावः कस्य प्राबल्यं धर्मिणो वाप्य् अधर्मिणः वेदात् तु लौकिकं ज्येष्ठं लोके धर्मात् सुखं भवेत् //
この箇所は「28」という番号のみで、サンスクリット原文が示されていないため、意味のある翻訳ができません。
Verse 29
एवं विवदमानौ ताव् ऊचतुः सकलाञ् जनान् धर्मस्य वाप्य् अधर्मस्य प्राबल्यम् अनयोर् भुवि //
この箇所は「29」という番号のみで、サンスクリット原文が示されていないため、意味のある翻訳ができません。
Verse 30
तद् वदन्तु यथावृत्तम् एवम् ऊचतुर् ओजसा एवं तत्रोचिरे केचिद् ये धर्मेणानुवर्तिनः //
この箇所は「30」という番号のみで、サンスクリット原文が示されていないため、意味のある翻訳ができません。
Verse 31
तैर् दुःखम् अनुभूयते पापिष्ठाः सुखिनो जनाः संपराये धनं सर्वं जितं विप्रे न्यवेदयत् //
ここには番号「31」のみが示され、サンスクリット本文がないため、意味のある翻訳はできません。
Verse 32
मणिमान् धर्मविच्छ्रेष्ठः पुनर् धर्मं प्रशंसति मणिमन्तं द्विजः प्राह किं धर्मम् अनुशंससि ब्रह्मोवाच तथेति चेत्य् आह वैश्यो ब्राह्मणः पुनर् अब्रवीत् //
この箇所は番号「32」のみでサンスクリット本文が提示されていないため、内容を翻訳できません。
Verse 33
ब्राह्मण उवाच जितं मया धनं वैश्य निर्लज्जः किं नु भाषसे मयैव विजितो धर्मो यथेष्टचरणात्मना //
ここには「33」という番号だけがあり、サンスクリット本文がないため、適切な翻訳を提示できません。
Verse 34
ब्रह्मोवाच तद् ब्राह्मणवचः श्रुत्वा वैश्यः सस्मित ऊचिवान् //
この節は番号「34」のみで梵文本文がないため、その内容を翻訳できません。
Verse 35
वैश्य उवाच पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु तथैव तान् सखे मन्ये येषां धर्मो न विद्यते //
ここには「35」という番号だけがあり、サンスクリット本文がないため、有意義な訳を示せません。
Verse 36
चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथम उच्यते पश्चाद् अर्थश् च कामश् च स धर्मो मयि तिष्ठति कथं ब्रूषे द्विजश्रेष्ठ मया विजितम् इत्य् अदः //
この箇所は「36」という番号のみで、サンスクリット本文が示されていないため、意味の翻訳ができません。
Verse 37
ब्रह्मोवाच द्विजो वैश्यं पुनः प्राह हस्ताभ्यां जायतां पणः तथेति मन्यते वैश्यस् तौ गत्वा पुनर् ऊचतुः //
この箇所は「37」という番号のみで、サンスクリット本文が示されていないため、意味の翻訳ができません。
Verse 38
पूर्ववल् लौकिकान् गत्वा जितम् इत्य् अब्रवीद् द्विजः करौ छित्त्वा ततः प्राह कथं धर्मं तु मन्यसे आक्षिप्तो ब्राह्मणेनैवं वैश्यो वचनम् अब्रवीत् //
この箇所は「38」という番号のみで、サンスクリット本文が示されていないため、意味の翻訳ができません。
Verse 39
वैश्य उवाच धर्मम् एव परं मन्ये प्राणैः कण्ठगतैर् अपि माता पिता सुहृद् बन्धुर् धर्म एव शरीरिणाम् //
この箇所は「39」という番号のみで、サンスクリット本文が示されていないため、意味の翻訳ができません。
Verse 40
ब्रह्मोवाच एवं विवदमानौ ताव् अर्थवान् ब्राह्मणो ऽभवत् विमुक्तो वैश्यकस् तत्र बाहुभ्यां च धनेन च //
この箇所は「40」という番号のみで、サンスクリット本文が示されていないため、意味の翻訳ができません。
Verse 41
एवं भ्रमन्तौ संप्राप्तौ गङ्गां योगेश्वरं हरिम् यदृच्छया मुनिश्रेष्ठ मिथस् ताव् ऊचतुः पुनः //
本偈（第41）は『ブラフマ・プラーナ』に属するが、ここにはサンスクリット原文が提示されていないため、逐語訳はできない。
Verse 42
वैश्यो गङ्गां तु योगेशं धर्मम् एव प्रशंसति अतिकोपाद् द्विजो वैश्यम् आक्षिपन् पुनर् अब्रवीत् //
本偈（第42）は『ブラフマ・プラーナ』所収の聖なる章句であるが、原サンスクリットが示されていないため精密な翻訳はできない。
Verse 43
ब्राह्मण उवाच गतं धनं करौ छिन्नाव् अवशिष्टो शुभिर् भवान् त्वम् अन्यथा यदि ब्रूष आहरिष्ये ऽसिना शिरः //
本偈（第43）は『ブラフマ・プラーナ』の一節だが、サンスクリット原文がないため厳密な訳出は不可能である。
Verse 44
ब्रह्मोवाच विहस्य पुनर् आहेदं वैश्यो गौतमम् अञ्जसा //
本偈（第44）は『ブラフマ・プラーナ』の聖句であるが、梵文原典が欠けているため内容を訳せない。
Verse 45
वैश्य उवाच धर्मम् एव परं मन्ये यथेच्छसि तथा कुरु ब्राह्मणांश् च गुरून् देवान् वेदान् धर्मं जनार्दनम् //
本偈（第45）は『ブラフマ・プラーナ』に言及されるが、サンスクリット原文が提示されていないため根拠ある翻訳を示せない。
Verse 46
यस् तु निन्दयते पापो नासौ स्पृश्यो ऽथ पापकृत् उपेक्षणीयो दुर्वृत्तः पापात्मा धर्मदूषकः //
第170.46偈はプラーナ文献の聖句として示されますが、梵文原典が提示されていないため厳密な対訳はできません。
Verse 47
ब्रह्मोवाच ततः प्राह स कोपेन धर्मं यद्य् अनुशंससि आवयोः प्राणयोर् अत्र पणः स्याद् इति वै मुने //
第170.47偈はプラーナの聖なる引用として掲げられますが、梵文本文がないため正確な翻訳はできません。
Verse 48
एवम् उक्ते गौतमेन तथेत्य् आह वणिक् तदा पुनर् अप्य् ऊचतुर् उभौ लोकांल् लोकास् तथोचिरे //
第170.48偈はプラーナの聖なる言葉とされますが、梵文原文が欠けているため厳密な訳出は不可能です。
Verse 49
योगेश्वरस्य पुरतो गौतम्या दक्षिणे तटे तं निपात्य विशं विप्रश् चक्षुर् उत्पाट्य चाब्रवीत् //
第170.49偈はプラーナの一部として示されますが、梵文原文がないため翻訳できません。
Verse 50
विप्र उवाच गतो ऽसीमां दशां वैश्य नित्यं धर्मप्रशंसया गतं धनं गतं चक्षुश् छेदितौ करपल्लवौ पृष्टो ऽसि मित्र गच्छामि मैवं ब्रूयाः कथान्तरे //
第170.50偈はプラーナに収められているとされますが、梵文本文が示されていないため忠実な訳文を提示できません。
Verse 51
ब्रह्मोवाच तस्मिन् प्रयाते वैश्यो ऽसौ चिन्तयाम् आस चेतसि हा कष्टं मे किम् अभवद् धर्मैकमनसो हरे //
この偈（51）は『ブラフマ・プラーナ』に収められ、学究的研究と信愛の観想のための聖なる句として尊ばれる。
Verse 52
स कुण्डलो वणिक्श्रेष्ठो निर्धनो गतबाहुकः गतनेत्रः शुचं प्राप्तो धर्मम् एवानुसंस्मरन् //
この偈（52）は『ブラフマ・プラーナ』に伝えられ、真理を求める者に清浄なる知とダルマを示すために保たれている。
Verse 53
एवं बहुविधां चिन्तां कुर्वन्न् आस्ते महीतले निश्चेष्टो ऽथ निरुत्साहः पतितः शोकसागरे //
この偈（53）は古伝の叙述の一部であり、ダルマの原理と至上主への敬虔を教える。
Verse 54
दिनावसाने शर्वर्याम् उदिते चन्द्रमण्डले एकादश्यां शुक्लपक्षे तत्रायाति विभीषणः //
この偈（54）はダルマの深義をさらに明かし、読者が理解して正しく実践できるよう導く。
Verse 55
स तु योगेश्वरं देवं पूजयित्वा यथाविधि स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां सपुत्रो राक्षसैर् वृतः //
この偈（55）は古来の教えの要約として尊ばれ、智慧の明晰さと内なる安らぎをもたらすと説かれる。
Verse 56
विभीषणस्य हि सुतो विभीषण इवापरः वैभीषणिर् इति ख्यातस् तम् अपश्यद् उवाच ह //
これは『ブラフマ・プラーナ（アーディ・プラーナ）』第170章第56偈であり、信仰の読誦と学術的研究のために聖典として保持される。
Verse 57
वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं स धर्मवित् पित्रे निवेदयाम् आस लङ्केशाय महात्मने स तु लङ्केश्वरः प्राह पुत्रं प्रीत्या गुणाकरम् //
第57偈はプラーナ伝承の聖なる意義を示す。敬虔に読誦し、智慧をもって観想すべきである。
Verse 58
विभीषण उवाच श्रीमान् रामो मम गुरुस् तस्य मान्यः सखा मम हनुमान् इति विख्यातस् तेनानीतो गिरिर् महान् //
第58偈は古来の知の一部として、ダルマと正しい行いに基づく生き方を継承して教える。
Verse 59
पुरा कार्यान्तरे प्राप्ते सर्वौषध्याश्रयो ऽचलः जाते कार्ये तम् आदाय हिमवन्तम् अथागमत् //
第59偈は静かな心で聴聞し読誦すべきであり、古の意義が内奥を照らす。
Verse 60
विशल्यकरणी चेति मृतसंजीवनीति च तदानीय महाबुद्धी रामायाक्लिष्टकर्मणे //
第60偈はこの連続を結び、プラーナの学習がダルマと功徳を増大させることを明らかにする。
Verse 61
निवेदयित्वा तत् साध्यं तस्मिन् वृत्ते समागतः पुनर् गिरिं समादाय आगच्छद् देवपर्वतम् //
この偈（61）はプラーナ文献における聖なる言葉として数えられ、荘重で教示的である。
Verse 62
ताम् आनीयास्य हृदये निवेशय हरिं स्मरन् ततः प्राप्स्यत्य् अयं सर्वम् अपेक्षितम् उदारधीः //
この偈（62）は古伝を継ぎ、プラーナの教えに即して清浄なる意義を明らかにする。
Verse 63
गच्छतस् तस्य वेगेन विशल्यकरणी पुनः अपतद् गौतमीतीरे यत्र योगेश्वरो हरिः //
この偈（63）は敬虔に誦し、ダルマと伝承史の理解を深めるためのものである。
Verse 64
वैभीषणिर् उवाच ताम् ओषधीं मम पितर् दर्शयाशु विलम्ब मा परार्तिशमनाद् अन्यच् छ्रेयो न भुवनत्रये //
この偈（64）は、プラーナの伝統における知と礼拝（バクティ）の結びつきを示す。
Verse 65
ब्रह्मोवाच विभीषणस् तथेत्य् उक्त्वा तां पुत्रस्याप्य् अदर्शयत् इषे त्वेत्य् अस्य वृक्षस्य शाखां चिच्छेद तत्सुतः वैश्यस्य चापि वै प्रीत्या सन्तः परहिते रताः //
この偈（65）は、ダルマと古来の聖なる言葉への敬意をもって結ばれる。
Verse 66
विभीषण उवाच यत्रापतन् नगे चास्मिन् स वृक्षस् तु प्रतापवान् तस्य शाखां समादाय हृदये ऽस्य निवेशय तत्स्पृष्टमात्र एवासौ स्वकं रूपम् अवाप्नुयात् //
この偈（第66）は『ブラフマー・プラーナ（アーディ・プラーナ）』に収められ、ダルマと古伝を聖なる記録として伝える。
Verse 67
ब्रह्मोवाच एतच् छ्रुत्वा पितुर् वाक्यं वैभीषणिर् उदारधीः तथा चकार वै सम्यक् काष्ठखण्डं न्यवेशयत् //
この偈（第67）はプラーナの叙述を継ぎ、ダルマを讃え、デーヴァとリシへの敬礼を明らかにする。
Verse 68
हृदये स तु वैश्यो ऽपि सचक्षुः सकरो ऽभवत् मणिमन्त्रौषधीनां हि वीर्यं को ऽपि न बुध्यते //
この偈（第68）は清浄な心で誦すべきであり、世界の秩序とダルマに即した務めを理解させる。
Verse 69
तद् एव काष्ठम् आदाय धर्मम् एवानुसंस्मरन् स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां तथा योगेश्वरं हरिम् //
この偈（第69）は、聖なる言葉を聴聞し憶持することが福徳（プンニャ）と智慧を生むと説く。
Verse 70
नमस्कृत्वा पुनर् अगात् काष्ठखण्डेन वैश्यकः परिभ्रमन् नृपपुरं महापुरम् इति श्रुतम् //
この偈（第70）は、世の安寧と解脱（モークシャ）への道のためにダルマを実践せよと勧めて結ぶ。
Verse 71
महाराज इति ख्यातस् तत्र राजा महाबलः तस्य नास्ति सुतः कश्चित् पुत्रिका नष्टलोचना //
これは『ブラフマー・プラーナ』（アーディ・プラーナ）第170章第71偈であり、礼拝の誦読と学術的研究に適う聖なる言葉である。
Verse 72
सैव तस्य सुता पुत्रस् तस्यापि व्रतम् ईदृशम् देवो वा दानवो वापि ब्राह्मणः क्षत्रियो भवेत् //
これは『ブラフマー・プラーナ』（アーディ・プラーナ）第170章第72偈であり、誦読と研究のために尊ばれる聖なる教えである。
Verse 73
वैश्यो वा शूद्रयोनिर् वा सगुणो निर्गुणो ऽपि वा तस्मै देया इयं पुत्री यो नेत्रे आहरिष्यति //
これは『ブラフマー・プラーナ』（アーディ・プラーナ）第170章第73偈であり、信をもって読誦し、学として究めるべき聖典の一句である。
Verse 74
राज्येन सह देयेयम् इति राजा ह्य् अघोषयत् अहर्निशम् असौ वैश्यः श्रुत्वा घोषम् अथाब्रवीत् //
これは『ブラフマー・プラーナ』（アーディ・プラーナ）第170章第74偈であり、礼拝と智慧の観想のための聖なる教示とされる。
Verse 75
वैश्य उवाच अहं नेत्रे आहरिष्ये राजपुत्र्या असंशयम् //
これは『ブラフマー・プラーナ』（アーディ・プラーナ）第170章第75偈であり、信敬をもって誦し、ダルマ理解のために学ぶべき聖句である。
Verse 76
ब्रह्मोवाच तं वैश्यं तरसादाय महाराज्ञे न्यवेदयत् तत्काष्ठस्पर्शमात्रेण सनेत्राभून् नृपात्मजा //
この偈（第76）は、聖なる伝承の次第に従い、プラーナに記録される。
Verse 77
ततः सविस्मयो राजा को भवान् इति चाब्रवीत् वैश्यो राज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयद् अशेषतः //
この偈（第77）は叙述を続け、ダルマの尊厳と清浄を保つ。
Verse 78
वैश्य उवाच ब्राह्मणानां प्रसादेन धर्मस्य तपसस् तथा दानप्रभावाद् यज्ञैश् च विविधैर् भूरिदक्षिणैः दिव्यौषधिप्रभावेन मम सामर्थ्यम् ईदृशम् //
この偈（第78）は静かな心で誦し、プラーナの深意を悟るべきである。
Verse 79
ब्रह्मोवाच एतद् वैश्यवचः श्रुत्वा विस्मितो ऽभून् महीपतिः //
この偈（第79）は、聖なる御名を念じ、ダルマを聴聞することが功徳への道であると示す。
Verse 80
राजोवाच अहो महानुभावो ऽयं प्रायो वृन्दारको भवेत् अन्यथैतादृग् अन्यस्य सामर्थ्यं दृश्यते कथम् तस्माद् अस्मै तु तां कन्यां प्रदास्ये राज्यपूर्विकाम् //
この偈（第80）は、ダルマを敬い、清浄なる聖伝を護持せよとの勧誡をもって結ぶ。
Verse 81
ब्रह्मोवाच इति संकल्प्य मनसि कन्यां राज्यं च दत्तवान् विहारार्थं गतः स्वैरं परं खेदम् उपागतः //
この箇所は「81」という番号のみで、サンスクリット本文が提示されていないため、意味のある翻訳ができません。
Verse 82
न मित्रेण विना राज्यं न मित्रेण विना सुखम् तम् एव सततं विप्रं चिन्तयन् वैश्यनन्दनः //
この箇所は「82」という番号のみで、サンスクリット本文が提示されていないため、意味のある翻訳ができません。
Verse 83
एतद् एव सुजातानां लक्षणं भुवि देहिनाम् कृपार्द्रं यन् मनो नित्यं तेषाम् अप्य् अहितेषु हि //
この箇所は「83」という番号のみで、サンスクリット本文が提示されていないため、意味のある翻訳ができません。
Verse 84
महानृपो वनं प्रायात् स राजा मणिकुण्डलः तस्मिञ् शासति राज्यं तु कदाचिद् गौतमं द्विजम् //
この箇所は「84」という番号のみで、サンスクリット本文が提示されていないため、意味のある翻訳ができません。
Verse 85
हृतस्वं द्यूतकैः पापैर् अपश्यन् मणिकुण्डलः तम् आदाय द्विजं मित्रं पूजयाम् आस धर्मवित् //
この箇所は「85」という番号のみで、サンスクリット本文が提示されていないため、意味のある翻訳ができません。
Verse 86
धर्माणां तु प्रभावं तं तस्मै सर्वं न्यवेदयत् स्नापयाम् आस गङ्गायां तं सर्वाघनिवृत्तये //
この偈（第86）は、プラーナ文献の伝統的順序に従い、ダルマ（正法）への敬意をもって伝えられる。
Verse 87
तेन विप्रेण सर्वैस् तैः स्वकीयैर् गोत्रजैर् वृतः वैश्यैः स्वदेशसंभूतैर् ब्राह्मणस्य तु बान्धवैः //
この偈（第87）は、プラーナの伝統的叙述を継ぎ、ダルマ（正法）の意義を明らかにする。
Verse 88
वृद्धकौशिकमुख्यैश् च तस्मिन् योगेश्वरान्तिके यज्ञान् इष्ट्वा सुरान् पूज्य ततः स्वर्गम् उपेयिवान् //
この偈（第88）は、古来のプラーナ学習の作法に従い、信敬と帰依（バクティ）をもって誦すべきである。
Verse 89
ततः प्रभृति तत् तीर्थं मृतसंजीवनं विदुः चक्षुस्तीर्थं सयोगेशं स्मरणाद् अपि पुण्यदम् मनःप्रसादजननं सर्वदुर्भावनाशनम् //
この偈（第89）は、古聖の智慧の連綿たる継承を示し、求道者にダルマの道を指し示す。
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds dharma as the supreme and sustaining principle, tested against greed and moral skepticism. Maṇikuṇḍala’s unwavering praise of dharma—even after losing wealth, hands, and sight—functions as the ethical axis, while Gautama’s adharma produces immediate social and bodily catastrophe, ultimately requiring purification at the tīrtha.
Cakṣus-tīrtha at Yogeśvara Hari on the southern bank of the Gautamī is glorified. It is presented as rūpa-saubhāgya-dāyaka (bestowing beauty and auspicious form), as well as a place of ocular restoration and renewal—hence its association with Mṛtasaṃjīvana—and is said to be meritorious even by remembrance, generating mental serenity and dissolving ill-intent.
The viśalyakaraṇī episode provides an etiological bridge between epic memory (Hanumān bringing the medicinal mountain for Rāma’s cause) and local sacred geography (the herb’s fall on the Gautamī bank near Yogeśvara). Its efficacy in restoring the vaiśya’s limbs and sight, and then a princess’s vision, validates the tīrtha as a therapeutic-ritual locus and supports its naming as Mṛtasaṃjīvana/Cakṣus-tīrtha.