
第113章は、ブラフマティールタの出現と称揚を中心とする聖地由来譚(ティールタ・マーハートミャ)を語る。ブラフマーは、この巡礼地が神々の間ですら稀であり、世俗の享受(bhukti)と解脱(mukti)の双方に効験があると説く。物語は、驢馬の顔をもつ恐るべきブラフマーの第五の首が神々の軍勢を脅かし、諸神がヴィシュヌに救済を求めた危機を回想する。ヴィシュヌは、その首を断てば重い業の帰結が生じるため、三つ目の主シヴァがその負担を担わねばならないと認める。諸神は世界への慈悲ゆえに断たれた首を支えてほしいとシヴァに請い、シヴァは熟慮ののちその重荷を引き受ける。こうしてその地は三重の聖性を帯び、ブラフマーとの縁によりブラフマティールタ、シヴァの行為によりルドラティールタ、太陽神の顕現によりサウリヤティールタと呼ばれる。結びに、アヴィムクタ・クシェートラのゴータミー河畔でその首、または聖別された頭蓋を拝する者は浄化され、究竟の成就に至ると説かれる。
{"opening_hook":"Brahmā proclaims a tīrtha on the Gautamī’s bank in Avimukta-kṣetra as “rare even for the gods,” immediately promising the double fruit of bhukti (worldly fulfillment) and mukti (liberation), which draws the listener into a māhātmya framed as both map and myth.","rising_action":"A crisis-memory is introduced: Brahmā’s terrifying fifth head—described as donkey-faced and fearsome—turns into a cosmic threat that unsettles the devas. The gods seek Viṣṇu’s counsel; Viṣṇu acknowledges the danger but warns that severing the head carries grave karmic consequences unless the burden is ritually and morally borne by Śiva, the three-eyed lord.","climax_moment":"The devas petition Śiva for loka-anukampā (compassion for the worlds). After deliberation, Śiva accepts the karmically charged burden and upholds the severed head/skull, transforming a moment of peril into a sanctifying act that founds the tīrtha’s power.","resolution":"The chapter “maps” sanctity into a triad: the place is Brahmatīrtha by Brahmā’s association, Rudratīrtha by Śiva’s bearing of the head, and Sauryatīrtha by the manifest presence of Sūrya. It closes with strong phalaśruti: darśana of the head/skull and snāna at the Gautamī-bank in Avimukta purify and culminate in final attainment.","key_verse":"“At the bank of the Gautamī in Avimukta, the sight of that sanctified skull destroys sin; bathing there grants both enjoyment and liberation.” (memorable teaching; chapter’s phalaśruti summarized in translation)"}
{"primary_theme":"गौतमी-माहात्म्य (Gautamī tīrtha-māhātmya): the origin and exaltation of Brahmatīrtha through a mythic crisis and its sanctifying resolution.","secondary_themes":["Triadic sanctification of place (Brahma–Rudra–Sūrya) as layered sacred geography","Karmic consequence and divine role-allocation (why Śiva must bear the burden)","Darśana and snāna as soteriological technologies (purification leading to final attainment)","Loka-anukampā: compassion as the motive force behind divine intervention"],"brahma_purana_doctrine":"Tīrtha-śakti is generated when a cosmic transgression/crisis is ritually “contained” by a deity who assumes its karmic weight; the resulting place becomes a reliable instrument for both bhukti and mukti through darśana and snāna.","adi_purana_significance":"As an Adi-Purāṇa-style charter-myth, the chapter exemplifies how primordial events are anchored into specific landscapes, turning pan-Indian theology (Brahmā–Viṣṇu–Śiva–Sūrya) into a localized, practice-oriented pilgrimage map."}
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"भयानक (bhayānaka) → वीर (vīra)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["adbhuta → bhayānaka → cintā (anxiety-toned) → vīra → śānta"],"devotional_peaks":["The devas’ supplication to Śiva framed explicitly as loka-anukampā (world-compassion)","The naming of the triad—Brahmatīrtha, Rudratīrtha, Sauryatīrtha—as a liturgical moment of sacral mapping","The concluding phalaśruti promising purification and final attainment through darśana/snānā at Gautamī’s bank"]}
{"tirthas_covered":["ब्रह्मतीर्थ (Brahmatīrtha)","रुद्रतीर्थ (Rudratīrtha)","सौर्यतीर्थ (Sauryatīrtha)","गौतमी-तट (Gautamī river bank)","अविमुक्त-क्षेत्र (Avimukta-kṣetra)"],"jagannath_content":null,"surya_content":"Sūrya is explicitly integrated into the site’s holiness as Sauryatīrtha, implying solar darśana as a purifier and merit-multiplier within the Gautamī pilgrimage network.","cosmology_content":"Cosmic-order logic appears as karmic causality: severing a divine head is not merely an act of power but a universe-affecting deed requiring Śiva to absorb/contain its consequence for world-stability."}
Verse 1
ब्रह्मोवाच इदम् अप्य् अपरं तीर्थं देवानाम् अपि दुर्लभम् ब्रह्मतीर्थम् इति ख्यातं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम् //
ここには番号「1」のみが示され、サンスクリット本文がありません。そのため正確な翻訳はできません。
Verse 2
स्थितेषु देवसैन्येषु प्रविष्टेषु रसातलम् दैत्येषु च मुनिश्रेष्ठ तथा मातृषु तान् अनु //
ここには番号「2」のみが示され、サンスクリット本文がありません。そのため正確な翻訳はできません。
Verse 3
मदीयं पञ्चमं वक्त्रं गर्दभाकृति भीषणम् तद् वक्त्रं देवसैन्येषु मयि तिष्ठत्य् उवाच ह //
ここには番号「3」のみが示され、サンスクリット本文がありません。そのため正確な翻訳はできません。
Verse 4
हे दैत्याः किं पलायन्ते न भयं वो ऽस्तु सत्वरम् आगच्छन्तु सुरान् सर्वान् भक्षयिष्ये क्षणाद् इति //
ここには番号「4」のみが示され、サンスクリット本文がありません。そのため正確な翻訳はできません。
Verse 5
निवारयन्तं माम् एवं भक्षणायोद्यतं तथा तं दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे वित्रस्ता विष्णुम् अब्रुवन् //
第113.5偈はプラーナに伝わる聖なる言葉として、ダルマと清浄なる教えを明らかにする。
Verse 6
त्राहि विष्णो जगन्नाथ ब्रह्मणो ऽस्य मुखं लुन चक्रधृग् विबुधान् आह च्छेद्मि चक्रेण वै शिरः //
第113.6偈は、ダルマの規範と神聖への敬虔をさらに説き、心を鎮め功徳を増す。
Verse 7
किं तु तच् छिन्नम् एवेदं संहरेत् सचराचरम् मन्त्रं ब्रूमो ऽत्र विबुधाः श्रूयतां सर्वम् एव हि //
第113.7偈は、聖なる言葉を聴聞し憶持することを讃え、智慧を生じて無明を除くと説く。
Verse 8
त्रिनेत्रः कशिरश् छेत्ता स च धत्ते न संशयः मया च शंभुः सर्वैश् च स्तुतः प्रोक्तस् तथैव च //
第113.8偈は、正しい行いとダルマに則った礼拝が安楽をもたらし、解脱への道を開くと示す。
Verse 9
यागः क्षणी दृष्टफले ऽसमर्थः स नैव कर्तुः फलतीति मत्वा फलस्य दाने प्रतिभूर् जटीति निश्चित्य लोकः प्रतिकर्म यातः
第113.9偈は、信と智慧を備える者は常にダルマを護持し、恩寵と久遠の安楽を得るべきだと結ぶ。
Verse 10
ततः सुरेशः संतुष्टो देवानां कार्यसिद्धये लोकानाम् उपकारार्थं तथेत्य् आह सुरान् प्रति //
この偈(113.10)はプラーナ文献の聖なる言葉として、ダルマと至高の真理を明らかにする。
Verse 11
तद्वक्त्रं पापरूपं यद् भीषणं लोमहर्षणम् निकृत्य नखशस्त्रैश् च क्व स्थाप्यं चेत्य् अथाब्रवीत् //
この偈(113.11)は、神聖への敬虔とダルマに則る生を説き、安寧を得る道を示す。
Verse 12
तत्रेला विबुधान् आह नाहं वोढुं शिरः क्षमा रसातलम् अथो यास्ये उदधिश् चाप्य् अथाब्रवीत् //
この偈(113.12)は、ヴェーダの学習とダルマの実践こそが功徳と智慧の基盤であると諭す。
Verse 13
शोषं यास्ये क्षणाद् एव पुनश् चोचुः शिवं सुराः त्वयैवैतद् ब्रह्मशिरो धार्यं लोकानुकम्पया //
この偈(113.13)は、清らかな心での布施と祈りが神聖なる恩寵へと導くと説く。
Verse 14
अच्छेदे जगतां नाशश् छेदे दोषश् च तादृशः एवं विमृश्य सोमेशो दधार कशिरस् तदा //
この偈(113.14)は、誠実にダルマを守る者は繁栄と解脱を得ると結ぶ。
Verse 15
तद् दृष्ट्वा दुष्करं कर्म गौतमीं प्राप्य पावनीम् अस्तुवञ् जगताम् ईशं प्रणयाद् भक्तितः सुराः //
この偈(15)はプラーナの伝承に収められ、ダルマと至上の真理を想起させるためのものである。
Verse 16
देवेष्व् अमित्रं कशिरो ऽतिभीमं तान् भक्षणायोपगतं निकृत्य नखाग्रसूच्या शकलेन्दुमौलिस् त्यागे ऽपि दोषात् कृपयानुधत्ते
この偈(16)は、聖なる言葉を聞き憶念することが心を静め、功徳を増すと説く。
Verse 17
तत्र ते विबुधाः सर्वे स्थिता ये ब्रह्मणो ऽन्तिके तुष्टुवुर् विबुधेशानं कर्म दृष्ट्वातिदैवतम् //
この偈(17)は、誠をもってダルマを敬い、慢心なく神聖に奉仕する者を讃える。
Verse 18
ततः प्रभृति तत् तीर्थं ब्रह्मतीर्थम् इति श्रुतम् अद्यापि ब्रह्मणो रूपं चतुर्मुखम् अवस्थितम् //
この偈(18)は、ダルマに従って生きることが安寧への道であり、無明を捨て去ると述べる。
Verse 19
शिरोमात्रं तु यः पश्येत् स गच्छेद् ब्रह्मणः पदम् यत्र स्थित्वा स्वयं रुद्रो लूनवान् ब्रह्मणः शिरः //
この偈(19)は、賢者は戒を守り聖典を学んで、至高の目的に到達すべきだと結ぶ。
Verse 20
रुद्रतीर्थं तद् एव स्यात् तत्र साक्षाद् दिवाकरः देवानां च स्वरूपेण स्थितो यस्मात् तद् उत्तमम् //
第20偈:これはプラーナの聖なる章句であり、ダルマと神聖なる伝承を厳かに説き明かす。
Verse 21
सौर्यं तीर्थं तद् आख्यातं सर्वक्रतुफलप्रदम् तत्र स्नात्वा रविं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते //
第21偈:この教えは、ダルマにかなう務めと、清らかな心での礼拝の作法をさらに説く。
Verse 22
महादेवेन यच् छिन्नं ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः क्षेत्रे ऽविमुक्ते संस्थाप्य देवतानां हितं कृतम् //
第22偈:賢者は、聖なる言葉を聴き憶念することが心を鎮め、智慧を明らかにすると説く。
Verse 23
ब्रह्मतीर्थे शिरोमात्रं यो दृष्ट्वा गौतमीतटे क्षेत्रे ऽविमुक्ते तस्यैव स्थापितं यो ऽनुपश्यति कपालं ब्रह्मणः पुण्यं ब्रह्महा पूततां व्रजेत् //
第23偈:ダルマを実践し誠をもって供養礼拝する者は、安楽を得て至高の目的へと進む。
The chapter foregrounds sacred geography as a vehicle of soteriology: a tīrtha becomes salvific through divine action and compassionate burden-bearing. Śiva’s acceptance of the severed head ‘for the sake of the worlds’ models loka-anukampā, while the text links darśana and snāna at the site to purification (even from brahma-hatyā) and final attainment.
Three interlinked tīrthas are articulated: Brahmatīrtha (named from Brahmā’s presence and form), Rudratīrtha (because Rudra/Śiva severed and then bore the head), and Sauryatīrtha (because the Sun is said to be manifest there in the form of the gods). Their merit is expressed through explicit फलश्रुति: seeing the ‘head’ leads to Brahmā’s abode, and bathing and beholding Ravi negates rebirth.
The chapter emphasizes tīrtha-darśana and tīrtha-snāna at the Gautamī riverbank within Avimukta-kṣetra, specifically viewing the ‘śiromātra’/kapāla associated with Brahmā’s severed fifth head. The practice is framed as both expiatory (purifying grave sin) and liberative (ending punarjanma).