Adhyaya 14

Verse 1

श्रीशुक उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितां हरे: कथां कारणसूकरात्मन: । पुन: स पप्रच्छ तमुद्यताञ्जलि- र्न चातितृप्तो विदुरो धृतव्रत: ॥ १ ॥

シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは言った。大賢者マイトレーヤ（カウシャーラヴィ）から、原因なる猪身ヴァラーハとしてのハリの物語を聞いた後、誓願堅固なヴィドゥラは合掌して、なお主の超越のリーラーをさらに語ってほしいと重ねて請い、まだ満ち足りていなかった。

Verse 2

विदुर उवाच तेनैव तु मुनिश्रेष्ठ हरिणा यज्ञमूर्तिना । आदिदैत्यो हिरण्याक्षो हत इत्यनुशुश्रुम ॥ २ ॥

ヴィドゥラは言った。賢者の中の最勝者よ、師資相承によって私は聞きました。原初の魔族ヒラニヤークシャは、同じく祭祀の御姿（ヤジュニャ・ムールティ）であるハリ、すなわちバガヴァーン・ヴァラーハによって討たれた、と。

Verse 3

तस्य चोद्धरत: क्षौणीं स्वदंष्ट्राग्रेण लीलया । दैत्यराजस्य च ब्रह्मन् कस्माद्धेतोरभून्मृध: ॥ ३ ॥

おおブラーフマナよ。主ヴァラーハが牙の先で戯れとして大地を持ち上げておられたとき、なぜ魔王との戦いが起こったのですか。

Verse 4

श्रद्दधानाय भक्ताय ब्रूहि तज्जन्मविस्तरम् । ऋषे न तृप्यति मन: परं कौतूहलं हि मे ॥ ४ ॥

信心ある帰依者のために、その御降誕の詳細をお語りください。おお聖仙よ、私の心は強い好奇に満ち、聞いてもなお満たされません。

Verse 5

मैत्रेय उवाच साधु वीर त्वया पृष्टमवतारकथां हरे: । यत्त्वं पृच्छसि मर्त्यानां मृत्युपाशविशातनीम् ॥ ५ ॥

聖仙マイトレーヤは言った。「勇士よ、ハリのアヴァターラの物語を問うたのはまことに善い。これは死すべき者たちの“死の縄”を断ち切るものだからだ。」

Verse 6

ययोत्तानपद: पुत्रो मुनिना गीतयार्भक: । मृत्यो: कृत्वैव मूर्ध्‍न्यङ्‌घ्रि मारुरोह हरे: पदम् ॥ ६ ॥

聖者ナーラダからこれらの話題を聞いたウッターナパーダ王の子ドゥルヴァは主を悟り、死の頭上に足を置くかのようにして、主の住処へと昇って行った。

Verse 7

अथात्रापीतिहासोऽयं श्रुतो मे वर्णित: पुरा । ब्रह्मणा देवदेवेन देवानामनुपृच्छताम् ॥ ७ ॥

この物語も、はるか昔に私は聞いた。諸天が問いかけたとき、神々の主ブラフマーが語り明かしたのである。

Verse 8

दितिर्दाक्षायणी क्षत्तर्मारीचं कश्यपं पतिम् । अपत्यकामा चकमे सन्ध्यायां हृच्छयार्दिता ॥ ८ ॥

ダクシャの娘ディティは、夕暮れに胸の欲望に苦しみ、マリーチの子である夫カश्यパに、子を授かるための交わりを願い求めた。

Verse 9

इष्ट्वाग्निजिह्वं पयसा पुरुषं यजुषां पतिम् । निम्‍लोचत्यर्क आसीनमग्‍न्यगारे समाहितम् ॥ ९ ॥

太陽が沈みゆくとき、聖仙は火の祭室にて心を統一して座し、供乳をもって、祭火を舌としヤジュスの主であるバガヴァーン・ヴィシュヌに供養を捧げ、三昧に入っていた。

Verse 10

दितिरुवाच एष मां त्वत्कृते विद्वन् काम आत्तशरासन: । दुनोति दीनां विक्रम्य रम्भामिव मतङ्गज: ॥ १० ॥

ディティは言った。「賢者よ、あなたのためにカーマデーヴァが弓矢を取り、私を力ずくで苦しめます。狂った象が芭蕉の木を踏みにじるように。」

Verse 11

तद्भवान्दह्यमानायां सपत्नीनां समृद्धिभि: । प्रजावतीनां भद्रं ते मय्यायुङ्क्तामनुग्रहम् ॥ ११ ॥

それゆえ、幸いなる方よ、私は燃えるように苦しんでおります。どうか私に完全な慈悲をお与えください。共妻たちの繁栄を見て私は嘆き、子を望みます。これをなされば、あなたもまた満たされましょう。

Verse 12

भर्तर्याप्तोरुमानानां लोकानाविशते यश: । पतिर्भवद्विधो यासां प्रजया ननु जायते ॥ १२ ॥

女性は夫の祝福によって世に尊ばれます。さらに、衆生の増広のために定められたあなたのような夫は、子を得ることで名声を得るのです。

Verse 13

पुरा पिता नो भगवान्दक्षो दुहितृवत्सल: । कं वृणीत वरं वत्सा इत्यपृच्छत न: पृथक् ॥ १३ ॥

遠い昔、娘たちを深く慈しむ我らの父、威徳あるバガヴァーン・ダクシャは、私たち一人ひとりに別々に問われた。「わが子よ、誰を夫として選ぶのか」と。

Verse 14

स विदित्वात्मजानां नो भावं सन्तानभावन: । त्रयोदशाददात्तासां यास्ते शीलमनुव्रता: ॥ १४ ॥

私たちの心を見抜いた、子孫の安寧を願う父ダクシャは、十三人の娘をあなたに託されました。それ以来、私たちは皆、あなたの徳に従い貞節を守っております。

Verse 15

अथ मे कुरु कल्याणं कामं कमललोचन । आर्तोपसर्पणं भूमन्नमोघं हि महीयसि ॥ १५ ॥

蓮華の眼をもつお方よ、どうか私の願いを満たして吉祥をお授けください。大いなる御方よ、苦しむ者が偉大な人に近づくとき、その嘆願は決して空しくあってはなりません。

Verse 16

इति तां वीर मारीच: कृपणां बहुभाषिणीम् । प्रत्याहानुनयन् वाचा प्रवृद्धानङ्गकश्मलाम् ॥ १६ ॥

勇士（ヴィドゥラ）よ、欲望の汚れに苦しめられ、哀れで多弁となったディティを、マリーチの子はふさわしい慰めの言葉でなだめ、鎮めた。

Verse 17

एष तेऽहं विधास्यामि प्रियं भीरु यदिच्छसि । तस्या: कामं न क: कुर्यात्सिद्धिस्त्रैवर्गिक यत: ॥ १७ ॥

おののく者よ、あなたが望み、あなたにとって愛しいことを、私はただちに成し遂げよう。なぜなら、ダルマ・アルタ・カーマという三つの成就の源はあなたなのだから、誰があなたの願いを叶えずにいられようか。

Verse 18

सर्वाश्रमानुपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान् । व्यसनार्णवमत्येति जलयानैर्यथार्णवम् ॥ १८ ॥

海を航海船で渡るように、妻とともに自らのアーシュラマの法に住するなら、人は物質界の危難の大海を越えることができる。

Verse 19

यामाहुरात्मनो ह्यर्धं श्रेयस्कामस्य मानिनि । यस्यां स्वधुरमध्यस्य पुमांश्चरति विज्वर: ॥ १९ ॥

敬うべき方よ、妻はあらゆる吉祥の行いを共に担うゆえ、男の「半身」と呼ばれる。家の務めを彼女に託せば、男は憂いなく歩む。

Verse 20

यामाश्रित्येन्द्रियारातीन्दुर्जयानितराश्रमै: । वयं जयेम हेलाभिर्दस्यून्दुर्गपतिर्यथा ॥ २० ॥

城砦の将が侵入する賊をたやすく討つように、妻に依り頼めば、他のアーシュラマでは征し難い感官をも、われらは容易に制することができる。

Verse 21

न वयं प्रभवस्तां त्वामनुकर्तुं गृहेश्वरि । अप्यायुषा वा कार्त्स्‍न्येन ये चान्ये गुणगृध्नव: ॥ २१ ॥

家の女王よ、われらはあなたのように振る舞うことができない。あなたのなしたことは、全生涯を尽くしても、死後に至っても、報いることはできぬ。徳を愛する者でさえ不可能である。

Verse 22

अथापि काममेतं ते प्रजात्यै करवाण्यलम् । यथा मां नातिरोचन्ति मुहूर्तं प्रतिपालय ॥ २२ ॥

それでも子を授かるため、あなたの望みをただちに満たそう。だが人々が私を非難せぬよう、ほんのしばらく待ってほしい。

Verse 23

एषा घोरतमा वेला घोराणां घोरदर्शना । चरन्ति यस्यां भूतानि भूतेशानुचराणि ह ॥ २३ ॥

この時刻は最も不吉である。この時、恐ろしい姿のブータたちと、ブータの主に常に従う眷属が目に見えて現れる。

Verse 24

एतस्यां साध्वि सन्ध्यायां भगवान् भूतभावन: । परीतो भूतपर्षद्‍‌भिर्वृषेणाटति भूतराट् ॥ २४ ॥

貞淑なる者よ、この黄昏に、ブータを養うバガヴァーン・シヴァは、ブータの一団に囲まれ、牡牛の乗り物に乗って巡行する。彼はブータの王である。

Verse 25

श्मशानचक्रानिलधूलिधूम्र- विकीर्णविद्योतजटाकलाप: । भस्मावगुण्ठामलरुक्‍मदेहो देवस्त्रिभि: पश्यति देवरस्ते ॥ २५ ॥

火葬場の旋風が巻き上げる塵と煙により、彼のジャターの髪房は灰色に汚れ散り乱れている。灰をまといながらも、その身は赤みを帯びた黄金のように清らかで、三つの眼で見通す。彼こそ汝の夫の弟、三眼の神シヴァである。

Verse 26

न यस्य लोके स्वजन: परो वा नात्याद‍ृतो नोत कश्चिद्विगर्ह्य: । वयं व्रतैर्यच्चरणापविद्धा- माशास्महेऽजां बत भुक्तभोगाम् ॥ २६ ॥

この世において彼には身内も他人もない。誰かを特別に好むことも、誰かを忌み嫌うこともない。私たちは誓戒をもって、彼の足もとに残された食の余りを尊び、彼が捨てたものを受け取ると誓う。

Verse 27

यस्यानवद्याचरितं मनीषिणो गृणन्त्यविद्यापटलं बिभित्सव: । निरस्तसाम्यातिशयोऽपि यत्स्वयं पिशाचचर्यामचरद्‍गति: सताम् ॥ २७ ॥

賢者たちは無明の覆いを破らんとして、彼の非の打ちどころなき行いを讃える。シヴァに等しい者も勝る者もいないのに、聖者の究竟の帰趣である彼は、主の信徒に安寧と解脱を授けるため、あえてピシャーチャのような振る舞いを示すのである。

Verse 28

हसन्ति यस्याचरितं हि दुर्भगा: स्वात्मन्-रतस्याविदुष: समीहितम् । यैर्वस्त्रमाल्याभरणानुलेपनै: श्वभोजनं स्वात्मतयोपलालितम् ॥ २८ ॥

彼が自らの真我に安住していることを知らぬ不幸で愚かな者たちは、その行いを嘲笑する。彼らは犬の餌ともなるこの身体を、衣・花鬘・装身具・香油で飾り立て、「我」と執して養う。

Verse 29

ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपाला यत्कारणं विश्वमिदं च माया । आज्ञाकरी यस्य पिशाचचर्या अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ २९ ॥

梵天などの神々でさえ、彼が定めたダルマの規範を守る。彼こそが、この宇宙を顕現させるマーヤーの支配者である。ゆえに、彼の命に従う「鬼神のごとき振る舞い」は、大自在者の行いの単なる模倣にすぎない。

Verse 30

मैत्रेय उवाच सैवं संविदिते भर्त्रा मन्मथोन्मथितेन्द्रिया । जग्राह वासो ब्रह्मर्षेर्वृषलीव गतत्रपा ॥ ३० ॥

マイトレーヤは言った。夫にそのように告げられても、ディティはマन्मथ（愛欲神）により感官をかき乱され、大婆羅門の聖仙の衣をつかんだ。まるで恥を失った娼婦のように。

Verse 31

स विदित्वाथ भार्यायास्तं निर्बन्धं विकर्मणि । नत्वा दिष्टाय रहसि तयाथोपविवेश हि ॥ ३१ ॥

妻の意図を悟った彼は、禁じられた行いをせざるを得なかった。崇むべき宿命に礼拝してから、彼は彼女と人目を避けた場所で共に横たわった。

Verse 32

अथोपस्पृश्य सलिलं प्राणानायम्य वाग्यत: । ध्यायञ्जजाप विरजं ब्रह्म ज्योति: सनातनम् ॥ ३२ ॥

その後、婆羅門は水で身を清め、調息によって言葉を制し、永遠にして清浄なるブラフマンの光明を観想しつつ、口中で密かにガーヤトリー聖句を誦した。

Verse 33

दितिस्तु व्रीडिता तेन कर्मावद्येन भारत । उपसङ्गम्य विप्रर्षिमधोमुख्यभ्यभाषत ॥ ३३ ॥

バーラタの子孫よ、ディティは自らの過ちを恥じ、顔を伏せて夫に近づき、次のように語った。

Verse 34

दितिरुवाच न मे गर्भमिमं ब्रह्मन् भूतानामृषभोऽवधीत् । रुद्र: पतिर्हि भूतानां यस्याकरवमंहसम् ॥ ३४ ॥

ディティは言った。「尊きブラーフマナよ、私が大いなる罪過を犯したゆえに、万有の主ルドラ（シヴァ）がこの胎児を殺さぬよう、どうかお守りください。」

Verse 35

नमो रुद्राय महते देवायोग्राय मीढुषे । शिवाय न्यस्तदण्डाय धृतदण्डाय मन्यवे ॥ ३५ ॥

私は偉大なるルドラに礼拝する。彼は猛々しい大いなる神であり、また世俗の願いをも成就させる方。吉祥にして赦し深いシヴァであるが、その憤怒はただちに懲罰を下す。

Verse 36

स न: प्रसीदतां भामो भगवानुर्वनुग्रह: । व्याधस्याप्यनुकम्प्यानां स्त्रीणां देव: सतीपति: ॥ ३६ ॥

そのバガヴァーンが私たちに満悦してくださいますように。彼は私の義弟、すなわち姉妹サティの夫である。さらに彼はすべての女性が礼拝すべき主であり、粗野な狩人でさえ女性を憐れむほど、慈悲深い。

Verse 37

मैत्रेय उवाच स्वसर्गस्याशिषं लोक्यामाशासानां प्रवेपतीम् । निवृत्तसन्ध्यानियमो भार्यामाह प्रजापति: ॥ ३७ ॥

マイトレーヤは語った。プラジャーパティ・カश्यパは、夫を怒らせたのではと恐れて震える妻に、このように告げた。彼女は夕べの祈りの務めを妨げたと悟りつつも、子らの世間的安寧を願っていた。

Verse 38

कश्यप उवाच अप्रायत्यादात्मनस्ते दोषान्मौहूर्तिकादुत । मन्निदेशातिचारेण देवानां चातिहेलनात् ॥ ३८ ॥

賢者カシュヤパは言った。「あなたの心が汚れているため、この特定の時間の不浄のため、私の指示を怠ったため、そして神々に対する無関心のために、すべてが不吉なものとなった。」

Verse 39

भविष्यतस्तवाभद्रावभद्रे जाठराधमौ । लोकान् सपालांस्त्रींश्चण्डि मुहुराक्रन्दयिष्यत: ॥ ३९ ॥

傲慢な者よ、あなたのその呪われた胎内から二人の卑劣な息子が生まれるだろう。不運な女よ、彼らは三界すべてに絶え間ない嘆きをもたらすだろう！

Verse 40

प्राणिनां हन्यमानानां दीनानामकृतागसाम् । स्त्रीणां निगृह्यमाणानां कोपितेषु महात्मसु ॥ ४० ॥

彼らは罪のない哀れな生き物を殺し、女性を苦しめ、偉大なる魂を持つ聖者たちを激怒させるだろう。

Verse 41

तदा विश्वेश्वर: क्रुद्धो भगवाल्लोकभावन: । हनिष्यत्यवतीर्यासौ यथाद्रीन् शतपर्वधृक् ॥ ४१ ॥

その時、全宇宙の主であり、すべての生き物の幸福を願う至高人格神が降臨し、インドラが稲妻で山々を打ち砕くように彼らを殺すだろう。

Verse 42

दितिरुवाच वधं भगवता साक्षात्सुनाभोदारबाहुना । आशासे पुत्रयोर्मह्यं मा क्रुद्धाद्ब्राह्मणाद्प्रभो ॥ ४२ ॥

ディティは言った。「私の息子たちが、スダルシャナの武器を持つ至高人格神の御手によって慈悲深く殺されることは、とても良いことです。ああ、夫よ、彼らがバラモンの信者たちの怒りによって殺されることが決してありませんように。」

Verse 43

न ब्रह्मदण्डदग्धस्य न भूतभयदस्य च । नारकाश्चानुगृह्णन्ति यां यां योनिमसौ गत: ॥ ४३ ॥

バラモンの罰に焼かれ、常に生きとし生けるものを恐れる者は、いかなる胎に生まれようとも、地獄の者にも、その生類の者にも、慈しみを得ない。

Verse 44

कश्यप उवाच कृतशोकानुतापेन सद्य: प्रत्यवमर्शनात् । भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात् ॥ ४४ ॥ पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैक: सतां मत: । गास्यन्ति यद्यश: शुद्धं भगवद्यशसा समम् ॥ ४५ ॥

学識あるカश्यパは言った。汝の嘆きと悔悟、ただちになされた正しい省察、さらに至上のバガヴァーンへの揺るがぬ信と、シヴァと我への敬虔なる敬意ゆえに（この果報が授けられる）。

Verse 45

कश्यप उवाच कृतशोकानुतापेन सद्य: प्रत्यवमर्शनात् । भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात् ॥ ४४ ॥ पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैक: सतां मत: । गास्यन्ति यद्यश: शुद्धं भगवद्यशसा समम् ॥ ४५ ॥

汝の子の子らのうち一人（プラフラーダ）が、善き人々により主の公認の帰依者と認められ、その清らかな名声はバガヴァーンの名声に等しく歌われるであろう。

Verse 46

योगैर्हेमेव दुर्वर्णं भावयिष्यन्ति साधव: । निर्वैरादिभिरात्मानं यच्छीलमनुवर्तितुम् ॥ ४६ ॥

劣った色の金がヨーガの精錬で清められるように、聖者たちはその足跡に従うため、無怨などの徳を修して自らをその品性に倣おうとする。

Verse 47

यत्प्रसादादिदं विश्वं प्रसीदति यदात्मकम् । स स्वद‍ृग्भगवान् यस्य तोष्यतेऽनन्यया द‍ृशा ॥ ४७ ॥

その恩寵により、この宇宙—彼自身のアートマン—は安らぐ。自ら見そなわすバガヴァーンは、彼以外を求めぬ一途の眼差しをもつ帰依者に常に満足される。

Verse 48

स वै महाभागवतो महात्मा महानुभावो महतां महिष्ठ: । प्रवृद्धभक्त्या ह्यनुभाविताशये निवेश्य वैकुण्ठमिमं विहास्यति ॥ ४८ ॥

彼は至高の主の最上のバ―ガヴァタ、偉大なるマハートマーであり、広大な叡智と影響力を備え、偉人の中の最勝者となる。成熟したバクティにより超越的歓喜に安住し、この世を去ってヴァイクンタへ入る。

Verse 49

अलम्पट: शीलधरो गुणाकरो हृष्ट: परर्द्ध्या व्यथितो दु:खितेषु । अभूतशत्रुर्जगत: शोकहर्ता नैदाघिकं तापमिवोडुराज: ॥ ४९ ॥

彼は貪りなく、徳を保ち、あらゆる善徳の宝庫となる。他者の繁栄を喜び、苦しむ者の苦しみに心を痛め、敵を持たない。夏の炎熱の後の涼月のように、諸世界の嘆きを取り除く。

Verse 50

अन्तर्बहिश्चामलमब्जनेत्रं स्वपूरुषेच्छानुगृहीतरूपम् । पौत्रस्तव श्रीललनाललामं द्रष्टा स्फुरत्कुण्डलमण्डिताननम् ॥ ५० ॥

あなたの孫は、内にも外にも、清らかな蓮華の眼をもつ至上人格神を見得るだろう。主は信愛者の望みに従い慈悲によって姿を現し、その伴侶は美しきシュリー・ラクシュミーである。彼は輝く耳飾りに飾られた御顔を拝する。

Verse 51

मैत्रेय उवाच श्रुत्वा भागवतं पौत्रममोदत दितिर्भृशम् । पुत्रयोश्च वधं कृष्णाद्विदित्वासीन्महामना: ॥ ५१ ॥

聖者マイトレーヤは言った。孫が偉大なバ―ガヴァタとなり、息子たちがシュリー・クリシュナによって討たれると聞いて、ディティは心から大いに喜んだ。