Adhyaya 11

Verse 1

श्रीशुक उवाच श्रुत्वेहितं साधु सभासभाजितं महत्तमाग्रण्य उरुक्रमात्मन: । युधिष्ठिरो दैत्यपतेर्मुदान्वित: पप्रच्छ भूयस्तनयं स्वयम्भुव: ॥ १ ॥

シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは語った。ブラフマーやシヴァのような大いなる者たちの集いにおいても尊ばれ語り継がれる、プラフラーダ・マハーラージャの聖なる行いと徳を聞き終えると、尊貴なる者の中でも最も敬虔な王ユディシュティラ・マハーラージャは大いなる歓喜のうちに、スヴァヤンブヴァの子なる聖者ナーラダ・ムニに再び問いかけた。

Verse 2

श्रीयुधिष्ठिर उवाच भगवन् श्रोतुमिच्छामि नृणां धर्मं सनातनम् । वर्णाश्रमाचारयुतं यत्पुमान्विन्दते परम् ॥ २ ॥

ユディシュティラ・マハーラージャは言った。「尊き御方よ、私は人々の永遠のダルマ、すなわちヴァルナとアーシュラマの行法を伴う教えをお聞きしたい。それによって人は至高の目的――バクティ、主への献身奉仕――を得るのです。」

Verse 3

भवान्प्रजापते: साक्षादात्मज: परमेष्ठिन: । सुतानां सम्मतो ब्रह्मंस्तपोयोगसमाधिभि: ॥ ३ ॥

おお最上のバラモンよ、あなたはプラジャーパティ、すなわち至高のブラフマー（パラメーシュティ）の直子である。苦行と神秘ヨーガ、そしてサマーディによって、あなたはブラフマーの子らの中で最も優れた者と認められている。

Verse 4

नारायणपरा विप्रा धर्मं गुह्यं परं विदु: । करुणा: साधव: शान्तास्त्वद्विधा न तथापरे ॥ ४ ॥

ナーラーヤナに帰依するヴィプラたちは、至高にして秘奥のダルマを知る。慈悲と安寧の生き方においてあなたに勝る者はなく、ゆえにこの密なる宗教原理をあなた以上に知る者はいない。

Verse 5

श्रीनारद उवाच नत्वा भगवतेऽजाय लोकानां धर्मसेतवे । वक्ष्ये सनातनं धर्मं नारायणमुखाच्छ्रुतम् ॥ ५ ॥

シュリー・ナーラダ牟尼は言った――まず、あらゆる生きとし生けるもののダルマの橋を守護する、不生の主シュリー・クリシュナに礼拝し、ナーラーヤナの御口より聞いた永遠のダルマを説こう。

Verse 6

योऽवतीर्यात्मनोंऽशेन दाक्षायण्यां तु धर्मत: । लोकानां स्वस्तयेऽध्यास्ते तपो बदरिकाश्रमे ॥ ६ ॥

ナーラーヤナ主は、その部分顕現であるナラとともに、ダクシャの娘ムールティを通して、ダルマによってこの世に降誕し、万生の安寧のために現れた。今なおバダリカーシュラマにて大いなる苦行を続けておられる。

Verse 7

धर्ममूलं हि भगवान्सर्ववेदमयो हरि: । स्मृतं च तद्विदां राजन्येन चात्मा प्रसीदति ॥ ७ ॥

王よ、万ヴェーダの精髄たる至上主ハリこそ、すべてのダルマの根本であり、偉大なる権威者たちのスムリティにもそれが記されている。この法の原理を証拠として受け取るなら、心も魂も、さらには身体さえも満たされる。

Verse 8

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

真実、慈悲、苦行、清浄、寛容、識別、精神と感覚の制御、非暴力、禁欲、慈善、聖典の学習、そして素朴さ。

Verse 9

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

満足、聖者への奉仕、不必要な関わりからの段階的な離脱、人間社会の活動の無益さの観察、沈黙、そして自己内省。

Verse 10

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

すべての生き物に食物を平等に分配し、すべての魂（特に人間の姿をしたもの）を至上主の一部として見ること。

Verse 11

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

至上主について聞くこと、称えること、記憶すること、奉仕すること、崇拝すること、敬礼すること、しもべとなること、友となること、そして自己を完全に委ねること。

Verse 12

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

王よ、これら30の資質はすべての人にとって最高のダルマ（法）であり、それによって至上主が満足されます。

Verse 13

संस्कारा यत्राविच्छिन्ना: स द्विजोऽजो जगाद यम् । इज्याध्ययनदानानि विहितानि द्विजन्मनाम् । जन्मकर्मावदातानां क्रियाश्चाश्रमचोदिता: ॥ १३ ॥

ガルバーダーナをはじめとする定められたサンスカーラを、ヴェーダの真言によって途切れなく修し、梵天に認められた者は「ドヴィジャ（再生者）」と呼ばれる。家系と行いにより清浄なブラーフマナ、クシャトリヤ、ヴァイシャは、主を礼拝し、ヴェーダを学び、布施を行い、四住期（アーシュラマ）の規範に従うべきである॥13॥

Verse 14

विप्रस्याध्ययनादीनि षडन्यस्याप्रतिग्रह: । राज्ञो वृत्ति: प्रजागोप्तुरविप्राद्वा करादिभि: ॥ १४ ॥

ブラーフマナには六つの務めがある。学ぶこと、教えること、供犠を行うこと、他者の供犠を執行すること、布施すること、そして布施を受けること。クシャトリヤは布施を受けてはならないが、他の五つは行える。民を守る王はブラーフマナに課税してはならず、他の臣民からの軽い税・関税・罰金によって生計を立てるべきである॥14॥

Verse 15

वैश्यस्तु वार्तावृत्ति: स्यान्नित्यं ब्रह्मकुलानुग: । शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा वृत्तिश्च स्वामिनो भवेत् ॥ १५ ॥

ヴァイシャは「ヴァールッター」—農耕、牛の保護、交易—を生業とし、常にブラーフマナの導きに従うべきである。シュードラの唯一の務めは、より高位の身分の主人を受け入れ、その奉仕に励むことである॥15॥

Verse 16

वार्ता विचित्रा शालीनयायावरशिलोञ्छनम् । विप्रवृत्तिश्चतुर्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा ॥ १६ ॥

ヴァールッターには多様な形—シャーリーナ、ヤーヤーヴァラ、シローンチャナなど—があり、ブラーフマナが取り得る生計は四種と説かれる。その四つのうち、順に後のものほど前のものより優れている॥16॥

Verse 17

जघन्यो नोत्तमां वृत्तिमनापदि भजेन्नर: । ऋते राजन्यमापत्सु सर्वेषामपि सर्वश: ॥ १७ ॥

非常時でない限り、下位の者は上位の生業を取ってはならない。だが非常時には、クシャトリヤを除くすべての者が、他者の生計手段をも採ることが許される॥17॥

Verse 18

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥

非常の時にはṛta・amṛta・mṛta・pramṛta・satyānṛtaと呼ばれる生業で生きてもよいが、決してśva-vṛtti――犬のような卑しい奉仕――を受けてはならない。

Verse 19

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥

畑に残った穀粒を拾い集める（uñchaśila）のがṛta、乞わずに得るのがamṛta、常に乞うて穀を得るのがmṛta、土地を耕すのがpramṛtaと説かれる。

Verse 20

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥

商いはsatyānṛtaと呼ばれ、卑しい者への奉仕はśva-vṛttiである。この忌むべき生業をブラーフマナとクシャトリヤは常に避けよ。ブラーフマナは諸ヴェーダに通じ、王は諸神（デーヴァ）の礼拝に熟達すべきである。

Verse 21

शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । ज्ञानं दयाच्युतात्मत्वं सत्यं च ब्रह्मलक्षणम् ॥ २१ ॥

ブラーフマナの徴は、心の制御、感官の制御、苦行、清浄、知足、寛容、率直、知恵、慈悲、真実、そしてアチュタ（至上主）への完全な帰依である。

Verse 22

शौर्यं वीर्यं धृतिस्तेजस्त्यागश्चात्मजय: क्षमा । ब्रह्मण्यता प्रसादश्च सत्यं च क्षत्रलक्षणम् ॥ २२ ॥

クシャトリヤの徴は、勇気、武力、忍耐、威光、施し、自己克服、寛恕、ブラーフマナ的徳への敬愛、朗らかさ、そして真実である。

Verse 23

देवगुर्वच्युते भक्तिस्त्रिवर्गपरिपोषणम् । आस्तिक्यमुद्यमो नित्यं नैपुण्यं वैश्यलक्षणम् ॥ २३ ॥

諸天、霊的師、そして不落のヴィシュヌ（アチュタ）への信愛、ダルマ・アルタ・カーマ（三目的）の増進への不断の努力、師と聖典の言葉への信、そして生計を立てる才覚—これがヴァイシャの相である。

Verse 24

शूद्रस्य सन्नति: शौचं सेवा स्वामिन्यमायया । अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं सत्यं गोविप्ररक्षणम् ॥ २४ ॥

上位の階層への礼拝、常なる清浄、偽りなく主人に仕えること、マントラを唱えずに祭儀を行うこと、盗まぬこと、真実を語ること、そして牛とブラーフマナを守護すること—これがシュードラの相である。

Verse 25

 स्त्रीणां च पतिदेवानां तच्छुश्रूषानुकूलता । तद्बन्धुष्वनुवृत्तिश्च नित्यं तद्‌व्रतधारणम् ॥ २५ ॥

夫を「パティデーヴァ（夫なる神）」として奉仕し、常に夫に好意的であり、夫の親族や友にも等しく善意を向け、夫の誓戒を日々守る—これが貞節なる女性（パティヴラター）の四原則である。

Verse 26

सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनै: । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥ कामैरुच्चावचै: साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यै: सत्यै: प्रियै: प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥

貞節の妻は、掃き清め塗り整えて家を常に清浄に保ち、住まいを美しく飾るべきである。自らも日々身を整え、清らかで魅力ある衣をまとう。夫のさまざまな望みに、謙虚さと自制をもって応え、真実で甘美で好ましい言葉をもって、時と状況に応じて愛をもって夫に仕えるべきである。

Verse 27

सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनै: । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥ कामैरुच्चावचै: साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यै: सत्यै: प्रियै: प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥

貞節の妻は、掃き清め塗り整えて家を常に清浄に保ち、住まいを美しく飾るべきである。自らも日々身を整え、清らかで魅力ある衣をまとう。夫のさまざまな望みに、謙虚さと自制をもって応え、真実で甘美で好ましい言葉をもって、時と状況に応じて愛をもって夫に仕えるべきである。

Verse 28

सन्तुष्टालोलुपा दक्षा धर्मज्ञा प्रियसत्यवाक् । अप्रमत्ता शुचि: स्‍निग्धा पतिं त्वपतितं भजेत् ॥ २८ ॥

貞節なる妻は貪らず、いかなる境遇にも満ち足りるべきである。家事に巧みでダルマを知り、快く真実を語り、怠らず常に清浄であり、堕落せぬ夫に愛をもって仕える。

Verse 29

या पतिं हरिभावेन भजेत् श्रीरिव तत्परा । हर्यात्मना हरेर्लोके पत्या श्रीरिव मोदते ॥ २९ ॥

シュリー・ラクシュミーのように一途に、ハリへのバーヴァをもって夫に仕える女は、信徒の夫とともにハリの世界ヴァイクンタへ帰り、シュリーのごとく歓喜して住まう。

Verse 30

वृत्ति: सङ्करजातीनां तत्तत्कुलकृता भवेत् । अचौराणामपापानामन्त्यजान्तेवसायिनाम् ॥ ३० ॥

サンカラと呼ばれる混成の階層のうち、盗みをせず罪の少ない者はアンテヴァサーイー、またはチャンダーラと呼ばれ、彼らにも家系に伝わる生業と慣習がある。

Verse 31

प्राय: स्वभावविहितो नृणां धर्मो युगे युगे । वेदद‍ृग्भि: स्मृतो राजन्प्रेत्य चेह च शर्मकृत् ॥ ३१ ॥

王よ、ヴェーダを見通すブラーフマナたちはこう裁定した。いかなるユガにおいても、人のダルマはおおむね自らの性質に即した行いであり、それは現世にも死後にも吉祥と安らぎをもたらす。

Verse 32

वृत्त्या स्वभावकृतया वर्तमान: स्वकर्मकृत् । हित्वा स्वभावजं कर्म शनैर्निर्गुणतामियात् ॥ ३२ ॥

人が自らの性質から生じた生業に従って自分の務めを行い、やがてその性質由来の行為を徐々に捨ててゆくなら、次第にニルグナの境地、すなわちニシュカーマの段階に至る。

Verse 33

उप्यमानं मुहु: क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुन: सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥ एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभि: ॥ ३४ ॥

王よ、田畑を幾度も耕し続ければ自ら力を失い、やがて実りに適さず、蒔いた種も滅びてしまう。

Verse 34

उप्यमानं मुहु: क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुन: सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥ एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभि: ॥ ३४ ॥

同様に、王よ、欲に宿る心は欲を過度に味わい尽くすことでかえって離欲へ向かう。火はギーの滴では消えぬが、ギーの奔流なら消えるように。

Verse 35

यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् । यदन्यत्रापि द‍ृश्येत तत्तेनैव विनिर्दिशेत् ॥ ३५ ॥

ある人に、ブラーフマナ等のヴァルナを示すと説かれた徴が現れるなら、たとえ別の階層に生まれていても、その徴に従って認めるべきである。