Adhyaya 21

Verse 1

श्रीभगवानुवाच य एतान् मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् । क्षुद्रान् कामांश्चलै: प्राणैर्जुषन्त: संसरन्ति ते ॥ १ ॥

至上主は言われた。バクティと知と規定の行為から成る、わたしに至るこれらの道を捨て、移ろう感官に駆られて取るに足らぬ欲楽を貪る者は、輪廻（サンサーラ）をさまよう。

Verse 2

स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुण: परिकीर्तित: । विपर्ययस्तु दोष: स्यादुभयोरेष निश्चय: ॥ २ ॥

各自の立場と務め（スヴァダルマ）に堅くとどまることが徳（功徳）と称され、そこからの逸脱は過失（罪）である。これが両者の確定である。

Verse 3

शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु । द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभाशुभौ । धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थमिति चानघ ॥ ३ ॥

罪なきウッダヴァよ、同じ類の物であっても、正しきを知るためにその徳と過、吉と凶を見分け、清浄と不浄が定められる――それはダルマのため、日常の交わりのため、そして生命の旅を保つためである。

Verse 4

दर्शितोऽयं मयाचारो धर्ममुद्वहतां धुरम् ॥ ४ ॥

世俗の宗教規範という重荷を担う者たちのために、わたしはこの生き方を示した。

Verse 5

भूम्यम्ब्वग्‍न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्चधातव: । आब्रह्मस्थावरादीनां शारीरा आत्मसंयुता: ॥ ५ ॥

地・水・火・風・虚空は五大元素であり、梵天ブラフマーから不動の生きものに至るまで、束縛された魂の身体を成り立たせる。これらはすべて、唯一の至上人格神バガヴァーンより流出したものである。

Verse 6

वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेष्वपि । धातुषूद्धव कल्प्यन्त एतेषां स्वार्थसिद्धये ॥ ६ ॥

愛しきウッダヴァよ、すべての物質の身体は同じ五大元素から成り、ゆえに本質的には等しい。されど衆生が人生の目的を成就できるよう、ヴェーダはそれらに多様な名と形を設ける。

Verse 7

देशकालादिभावानां वस्तूनां मम सत्तम । गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम् ॥ ७ ॥

聖なるウッダヴァよ、物欲的な行為を抑制するために、時間・場所を含むあらゆる物質的事物において、正不正、すなわち徳と過をわたしは定めた。

Verse 8

अकृष्णसारो देशानामब्रह्मण्योऽशुचिर्भवेत् । कृष्णसारोऽप्यसौवीरकीकटासंस्कृतेरिणम् ॥ ८ ॥

場所の中で、斑点のあるカモシカがいない所、バラモンへの献身がない所、そしてキーカタのような不毛の地はすべて汚染された土地と見なされます。

Verse 9

कर्मण्यो गुणवान् कालो द्रव्यत: स्वत एव वा । यतो निवर्तते कर्म स दोषोऽकर्मक: स्मृत: ॥ ९ ॥

特定の時間は、その性質によって、あるいは適切な道具が揃うことによって、規定された義務を遂行するのに適している場合、清浄であると見なされます。

Verse 10

द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च । संस्कारेणाथ कालेन महत्वाल्पतयाथवा ॥ १० ॥

物体の清浄または不浄は、他の物体の適用、言葉、儀式、時間の経過、または相対的な大きさによって確立されます。

Verse 11

शक्त्याशक्त्याथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यदात्मने । अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारत: ॥ ११ ॥

不浄なものが人に罪深い反応をもたらすかどうかは、その人の強さや弱さ、知性、富、場所、身体的状態によって異なります。

Verse 12

धान्यदार्वस्थितन्तूनां रसतैजसचर्मणाम् । कालवाय्वग्निमृत्तोयै: पार्थिवानां युतायुतै: ॥ १२ ॥

穀物、木製品、骨製品、糸、液体、火から生じたもの（金属）、皮、土製品などの様々な物体は、時間、風、火、土、水によって浄化されます。

Verse 13

अमेध्यलिप्तं यद् येन गन्धलेपं व्यपोहति । भजते प्रकृतिं तस्य तच्छौचं तावदिष्यते ॥ १३ ॥

ある浄化の手段は、それを用いることで汚れた物の悪臭や汚れの覆いが取り除かれ、元の本性に戻るならば、相応の清浄と認められる。

Verse 14

स्‍नानदानतपोऽवस्थावीर्यसंस्कारकर्मभि: । मत्स्मृत्या चात्मन: शौचं शुद्ध: कर्माचरेद्‌द्विज: ॥ १४ ॥

自己は沐浴、施し、苦行、年齢、個の力、浄化の儀礼、定められた務め、そして何よりも我を憶念することによって清められる。ゆえに二度生まれし者は、清浄となってから自らの務めを行うべきである。

Verse 15

मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिर्मदर्पणम् । धर्म: सम्पद्यते षड्‌भिरधर्मस्तु विपर्यय: ॥ १५ ॥

マントラは正しい知解をもって唱えられると清まり、行為は我に捧げられると清まる。場所・時・供物・行者・マントラ・行為という六つが浄められてこそダルマが成り、これらを怠ればアダルマとなる。

Verse 16

क्व‍‍चिद् गुणोऽपि दोष: स्याद् दोषोऽपि विधिना गुण: । गुणदोषार्थनियमस्तद्भ‍िदामेव बाधते ॥ १६ ॥

時に、ヴェーダの規定の力によって徳が罪となり、また通常は罪とされるものが徳となる。かかる特別な規則は、徳と罪の明確な区別を実質的に消し去る。

Verse 17

समानकर्माचरणं पतितानां न पातकम् । औत्पत्तिको गुण: सङ्गो न शयान: पतत्यध: ॥ १७ ॥

高き者を堕とす同じ行いも、すでに堕ちた者にはさらなる堕落をもたらさない。地に伏す者が、どうしてさらに下へ落ちようか。自らの性により定まる物質的な交わりも、生得の徳とみなされる。

Verse 18

यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्तत: । एष धर्मो नृणां क्षेम: शोकमोहभयापह: ॥ १८ ॥

ある罪深い、あるいは物質的な行為を慎んで離れるなら、人はその束縛から解き放たれる。その離欲こそ人間にとって吉祥で安穏をもたらすダルマであり、悲しみ・迷妄・恐れを払い去る。

Verse 19

विषयेषु गुणाध्यासात् पुंस: सङ्गस्ततो भवेत् । सङ्गात्तत्र भवेत् काम: कामादेव कलिर्नृणाम् ॥ १९ ॥

感覚の対象に魅力という性質を重ね見ると、人はそれに執着する。その執着から欲望が生まれ、欲望こそが人々の間に争い（カリ）を起こす。

Verse 20

कलेर्दुर्विषह: क्रोधस्तमस्तमनुवर्तते । तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥ २० ॥

争いから耐え難い怒りが生じ、続いて無知の闇がまとわりつく。その闇は人の広い知性をたちまち呑み込む。

Verse 21

तया विरहित: साधो जन्तु: शून्याय कल्पते । ततोऽस्य स्वार्थविभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥ २१ ॥

聖なるウッダヴァよ、真の知性を失った者は空虚と見なされる。人生の本来の目的から逸れ、気絶した者や死人のように鈍くなる。

Verse 22

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम् । वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्र‍ोव य: श्वसन् ॥ २२ ॥

感覚の享楽に没入すると、自分も他者も悟れない。木のように無知の中でむなしく生き、ただ鞴（ふいご）のように息をするだけである。

Verse 23

फलश्रुतिरियं नृणां न श्रेयो रोचनं परम् । श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम् ॥ २३ ॥

果報を約束する聖典の言葉は、人に究極の善を定めるものではない。善きダルマの務めを行わせるための誘いであり、子に益ある薬を飲ませるため菓子を約束するようなものだ。

Verse 24

उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च । आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु ॥ २४ ॥

物質の生を受けたその瞬間から、人は欲楽や生命の保持、身内への執着に心を縛られる。かくして心は、真の自己利益を損なう不利益の原因に沈み込む。

Verse 25

न तानविदुष: स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि । कथं युञ्ज्यात् पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुध: ॥ २५ ॥

真の自己利益を知らぬ者は、苦しみの輪廻の道をさまよい、次第に闇へ向かう。たとえ愚かでもヴェーダの戒めに耳を傾ける彼らを、なぜさらに感官の享楽へとヴェーダが促す必要があろうか。

Verse 26

एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धय: । फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि ॥ २६ ॥

ヴェーダ知の真意を悟らぬ歪んだ知性の者たちは、物質的報いを約束する華やかなヴェーダの句を最高の真理として宣伝する。しかし真にヴェーダを知る者は決してそのように語らない。

Verse 27

कामिन: कृपणा लुब्धा: पुष्पेषु फलबुद्धय: । अग्निमुग्धा धूमतान्ता: स्वं लोकं न विदन्ति ते ॥ २७ ॥

欲望と吝嗇と貪りに満ちた者は、花をそのまま人生の果実と取り違える。火の輝きに惑わされ、煙に息を詰まらせて、自らの真の本性を悟れない。

Verse 28

न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यत: । उक्थशस्‍‍‍‍‍त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुष: ॥ २८ ॥

ウッダヴァよ、ヴェーダの祭式を尊んで感覚の快楽に執する者は、わたしが万有の心に住し、宇宙全体がわたしから発し、わたしと不二であることを悟らない。彼らは霧に目を覆われた者のようだ。

Verse 29

ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मका: । हिंसायां यदि राग: स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥ हिंसाविहारा ह्यालब्धै: पशुभि: स्वसुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञै: पितृभूतपतीन् खला: ॥ ३० ॥

感覚の享楽に誓いを立てた者は、わたしが説くヴェーダ知の秘奥の結論を悟らない。もし暴力への執着がヤジュニャで奨励されるなら、そこに命令があるはずだ。だが邪なる者どもは己の快楽のために無垢の獣を屠り、祭式によって諸神、祖霊、そして幽鬼の首領らを拝する。

Verse 30

ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मका: । हिंसायां यदि राग: स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥ हिंसाविहारा ह्यालब्धै: पशुभि: स्वसुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञै: पितृभूतपतीन् खला: ॥ ३० ॥

感覚の享楽に誓いを立てた者は、わたしが説くヴェーダ知の秘奥の結論を悟らない。もし暴力への執着がヤジュニャで奨励されるなら、そこに命令があるはずだ。だが邪なる者どもは己の快楽のために無垢の獣を屠り、祭式によって諸神、祖霊、そして幽鬼の首領らを拝する。

Verse 31

स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम् । आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान् यथा वणिक् ॥ ३१ ॥

この世は夢のごとし——聞けば心地よいが、実には実在しない。愚かな商人が無益な投機で真の財を捨てるように、迷える者は人生の真に貴いものを捨て、物質的天界への昇進を追い、心の内であらゆる世俗の祝福を思い描く。

Verse 32

रज:सत्त्वतमोनिष्ठा रज:सत्त्वतमोजुष: । उपासत इन्द्रमुख्यान् देवादीन् न यथैव माम् ॥ ३२ ॥

ラジャス・サットヴァ・タマスの諸グナに立つ者は、それらを顕すインドラをはじめとする神々を礼拝する。しかし、わたしを正しく礼拝しない。

Verse 33

इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुला: ॥ ३३ ॥ एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥

半神（デーヴァ）を礼拝する者はこう考える。「この世で祭祀によってデーヴァを拝し、天界に赴いてそこで享楽しよう。享楽が尽きれば再びこの世に戻り、名門に生まれて富裕な家長となろう。」しかし、過度の驕りと貪欲に染まった彼らは、ヴェーダの華やかな言辞に心を惑わされ、至上主たる我に関する語りにも惹かれない。

Verse 34

इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुला: ॥ ३३ ॥ एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥

このように、ヴェーダの華やかな言辞に心を奪われ、驕りと貪欲に染まった人々は、我に関する語りにさえ味わいを見いださない。彼らの内にバクティの甘露が目覚めないからである。

Verse 35

वेदा ब्रह्मात्मविषयास्‍त्रिकाण्डविषया इमे । परोक्षवादा ऋषय: परोक्षं मम च प्रियम् ॥ ३५ ॥

これらのヴェーダは三部に分かれていても、究極にはブラフマンとアートマンの真理を示す。だが、リシとマントラは秘められた間接の言葉で語り、そうした密やかな描写は我にもまた喜ばしい。

Verse 36

शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम् । अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥ ३६ ॥

ヴェーダの超越音であるシャブダ・ブラフマンは理解しがたく、プラーナ・感官・心の諸段階において現れる。このヴェーダの響きは無限で深遠、海のように測り知れない。

Verse 37

मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशक्तिना । भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते ॥ ३७ ॥

無限の力をもつ至上人格神であり、あらゆる生命の内に住まう我は、ヴェーダの音の振動をオームカーラ（oṁkāra）として各々の内に自ら据える。それは蓮の茎の一本の繊維のように、きわめて微細に知覚される。

Verse 38

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥

蜘蛛が自らの心から糸網を生じ、口より吐き出すように、至上人格神バガヴァーンは御心の虚空より、触音（スパルシャ）など多様な音を思念する御意によって、響きわたる原初のプラーナを顕現される。それは諸ヴェーダ韻律に満ち、甘露の超越的歓喜に充たされている。

Verse 39

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥

その主は韻律そのものであり甘露に満ち、ヴェーダの音声を千の道へと展開する。そこはオームカーラより顕れた文字—子音・母音・歯擦音・半母音—によって荘厳される。

Verse 40

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥

主は多彩な言語表現として広がるヴェーダの言葉を、前の韻律より四音節ずつ増す諸韻律によって無辺の大音声として創出し、ついにはそのヴェーダ音声の顕現を自らの内へと収め戻される。

Verse 41

गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्‌क्तिरेव च । त्रिष्टुब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्‍ट्यतिजगद् विराट् ॥ ४१ ॥

ヴェーダの韻律は、ガーヤトリー、ウシュニク、アヌシュトゥプ、ブリハティー、パンクティ、トリシュトゥプ、ジャガティー、アティッチャンダ、アティヤシュティ、アティジャガティー、アティヴィラートである。

Verse 42

किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् । इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद् वेद कश्चन ॥ ४२ ॥

ヴェーダ知の秘奥—「何を定め、何を告げ、何を反復し、何を仮説として選び分けるのか」—それをこの世で真に知るのは、我以外に誰もいない。

Verse 43

मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्वहम् । एतावान् सर्ववेदार्थ: शब्द आस्थाय मां भिदाम् । मायामात्रमनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति ॥ ४३ ॥

我こそはヴェーダにより定められた祭祀（ヤジュニャ）であり、また礼拝されるべき神格でもある。さまざまな哲学的仮説として提示されるのも我であり、分析によって否定されるのもまた我である。かくして超越の聖音は、我を一切のヴェーダ義の精髄として確立する。ヴェーダは物質の二元性を我がマーヤーの力にすぎぬものとして精査し、ついにはそれを完全に否定して自ら満足に至る。