Adhyaya 14

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिन: । तेषां विकल्पप्राधान्यमुताहो एकमुख्यता ॥ १ ॥

シュリー・ウッダヴァは言った。「愛しきクリシュナよ、ヴェーダを説く賢者たちは人生を成就させる多くの道を勧めます。この多様な見解の中で、すべてが同等に重要なのでしょうか、それとも一つが至高なのでしょうか。主よ、お教えください。」

Verse 2

भवतोदाहृत: स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षित: । निरस्य सर्वत: सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मन: ॥ २ ॥

わが主よ、あなたは無欲で混じりけのないバクティ・ヨーガを明確に説かれました。それにより献身者はあらゆる物質的交わりを退け、心をただあなたに定めます。

Verse 3

श्रीभगवानुवाच कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता । मयादौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मक: ॥ ३ ॥

至上主は言われた。「滅尽の時、時の力によって“ヴェーダ”と呼ばれる超越の聖音は失われた。ゆえに次の創造の初めに、わたし自らがブラフマーにヴェーダの知を語った。ヴェーダに説かれるダルマの原理は、まさにわたし自身だからである。」

Verse 4

तेन प्रोक्ता स्व पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा । ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब्रह्ममहर्षय: ॥ ४ ॥

ブラフマーはそのヴェーダの知を長子マヌに語った。さらにマヌから、ブリグを筆頭とする七人の偉大なブラフマ・マハリシたちが同じ知を受け取った。

Verse 5

तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥

ブリグをはじめとする祖霊の聖仙たち、またブラフマーの他の子らから、多くの子孫が現れ、デーヴァ、ダーナヴァ、グヒャカ、人間、シッダ、ガンダルヴァ、ヴィディヤーダラ、チャーラナ、キンデーヴァ、キンナラ、ナーガ、ラクシャサ、キンプルシャなど、さまざまな姿を取った。彼らの性質と欲求は、ラジャス・サットヴァ・タマスという三つのグナから生じて多様となり、それに応じて衆生とその統率者も区別された。ゆえに宇宙の衆生の特質の違いにより、ヴェーダには多種多様な祭式、マントラ、そして果報が説かれている。

Verse 6

तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥

ブリグ・ムニをはじめとする祖霊たち、また梵天ブラフマーの他の子らから、多くの子孫が現れ、デーヴァ、アスラ、人間、グヒヤカ、シッダ、ガンダルヴァ、ヴィディヤーダラ、チャーラナ、キンデーヴァ、キンナラ、ナーガ、ラクシャサ、キンプルシャ等、さまざまな姿を取った。ラジャス・サットヴァ・タマスという三グナから生じる性質と欲求の差異により、種族とその主宰者は多様となり、それゆえ衆生の違いに応じて、ヴェーダの祭式・真言・果報もまた多種多様である。

Verse 7

तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥

三グナから生じる性質の差異によって、種族とその主宰者は多様に分かれる。ゆえにジーヴァの気質の違いに応じて、ヴェーダは多くの祭式・真言・果報を説く。

Verse 8

एवं प्रकृतिवैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् । पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाषण्डमतयोऽपरे ॥ ८ ॥

このように性質の多様さゆえに、人々の見解は分かれる。ある者は伝統と師資相承によって有神論の哲学を受け継ぐが、別の教師たちは直接に無神論的な邪見を擁護する。

Verse 9

मन्मायामोहितधिय: पुरुषा: पुरुषर्षभ । श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ ९ ॥

人の中の雄よ、わたしのマーヤーにより人々の知性は惑わされる。ゆえに各自の行いと好みに従って、何が真の善であるかを無数の仕方で語る。

Verse 10

धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् । अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्व‍‍र्यं त्यागभोजनम् । केचिद् यज्ञं तपो दानं व्रतानि नियमान् यमान् ॥ १० ॥

ある者はダルマの実践によって幸福になると言い、別の者は名声、欲楽、真実、自己制御、心の静けさを説く。さらに自利、権勢と富、放棄、享受を挙げる者もいれば、ヤジュニャ（祭祀）、苦行、布施、誓戒、規律（ニヤマ）と禁戒（ヤマ）を称える者もいる。各々の道には支持者がいる。

Verse 11

आद्यन्तवन्त एवैषां लोका: कर्मविनिर्मिता: । दु:खोदर्कास्तमोनिष्ठा: क्षुद्रा मन्दा: शुचार्पिता: ॥ ११ ॥

業によって造られたこれらの世界には始まりと終わりがある。得られる境遇は卑小で悲惨、無明の闇に立脚し、果報を味わう時でさえ嘆きに満ち、やがて苦しみを招く。

Verse 12

मय्यर्पितात्मन: सभ्य निरपेक्षस्य सर्वत: । मयात्मना सुखं यत्तत् कुत: स्याद् विषयात्मनाम् ॥ १२ ॥

賢きウッダヴァよ、あらゆる欲望を捨てて心を我に捧げ、どこにも依らぬ者は、我と共に霊的な至福を分かち合う。それは感官の享楽に耽る者には決して味わえない。

Verse 13

अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतस: । मया सन्तुष्टमनस: सर्वा: सुखमया दिश: ॥ १३ ॥

この世に何も求めず、感官を制して安らぎ、あらゆる境遇に平等の心を保ち、我において満ち足りた者には、行く先々のすべての方角が幸福に満ちる。

Verse 14

न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा मय्यर्पितात्मेच्छति मद्विनान्यत् ॥ १४ ॥

我に心を捧げて定めた者は、梵天の位や住処も、インドラの座も、地上の帝国も、下界の主権も、ヨーガの成就も、さらには生死からの解脱さえも望まない。彼が望むのは我のみである。

Verse 15

न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्कर: । न च सङ्कर्षणो न श्रीर्नैवात्मा च यथा भवान् ॥ १५ ॥

愛しきウッダヴァよ。ブラフマーも、シャンカラ（シヴァ）も、サンカルシャナも、シュリー（ラクシュミー）も、さらには我自身でさえ、あなたほど我に愛しい者ではない。

Verse 16

निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् । अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्‍‍घ्रिरेणुभि: ॥ १६ ॥

私は、私欲なく静寂で、怨みなく、どこにも平等の眼差しをもつ清浄な聖賢の帰依者たちの足跡を常にたどり、その蓮華の御足の塵によって諸世界が清められることを願う。

Verse 17

निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतस: शान्ता महान्तोऽखिलजीववत्सला: । कामैरनालब्धधियो जुषन्ति ते यन्नैरपेक्ष्यं न विदु: सुखं मम ॥ १७ ॥

何ものも自分のために求めず、心を常に我に結び、静まり、偽りの我執なく、あらゆる生命に慈しみを注ぎ、感官の快楽の機会にも意識が揺らがぬ者たち—彼らは我のうちに、離欲の至福を味わう。それはその離欲を欠く者には知り得ない。

Verse 18

बाध्यमानोऽपि मद्भ‍क्तो विषयैरजितेन्द्रिय: । प्राय: प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते ॥ १८ ॥

愛しきウッダヴァよ、たとえ我が帰依者がまだ感官を完全には制しておらず欲望に悩まされても、我への揺るがぬバクティによって、感官の享楽に打ち負かされることはない。

Verse 19

यथाग्नि: सुसमृद्धार्चि: करोत्येधांसि भस्मसात् । तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृत्‍स्‍नश: ॥ १९ ॥

愛しきウッダヴァよ、燃え盛る火が薪を灰にするように、我へのバクティは我が帰依者の罪をことごとく焼き尽くして灰とする。

Verse 20

न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ॥ २० ॥

愛しきウッダヴァよ、ヨーガもサーンキヤも、善行も、ヴェーダ学習も、苦行も放棄も、我をそのように支配し得ない。だが帰依者の混じりけなき強きバクティは、我を彼らの手中に置く。

Verse 21

भक्त्याहमेकया ग्राह्य: श्रद्धयात्मा प्रिय: सताम् । भक्ति: पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकानपि सम्भवात् ॥ २१ ॥

ただ一途で混じりけのないバクティと、我への全き信によってのみ、人は我に到達する。我は信徒に本性として愛され、我に定まるバクティは犬食いの者さえも卑賤の生の汚れから清める。

Verse 22

धर्म: सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता । मद्भ‍क्त्यापेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ २२ ॥

真実と慈悲を備えた宗教行為であれ、厳しい苦行で得た知であれ、我への愛のバクティを欠くなら、心識を完全には清められない。

Verse 23

कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना । विनानन्दाश्रुकलया शुध्येद् भक्त्या विनाशय: ॥ २३ ॥

毛が逆立つほどの感動がなくて、どうして心が溶けようか。心が溶けねば、愛の涙はどう流れようか。霊的歓喜に泣かずして、主への愛のバクティをどう捧げようか。かかる奉仕なくして、心識はどう清まろうか。

Verse 24

वाग् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्व‍‍चिच्च । विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्भ‍‍क्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥ २४ ॥

言葉が詰まり、心が溶け、しきりに泣き、時に笑い、恥じつつ大声で歌い、そして舞い踊る——我へのバクティに結ばれたその信徒は、全世界を清める。

Verse 25

यथाग्निना हेम मलं जहाति ध्मातं पुन: स्वं भजते च रूपम् । आत्मा च कर्मानुशयं विधूय मद्भ‍‍क्तियोगेन भजत्यथो माम् ॥ २५ ॥

火で精錬された黄金が不純物を捨てて本来の清らかな輝きに戻るように、バクティ・ヨーガの火に没した霊魂も、過去の業の汚れを払い、霊的世界において我に仕える本来の位へと帰る。

Verse 26

यथा यथात्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानै: । तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं चक्षुर्यथैवाञ्जनसम्प्रयुक्तम् ॥ २६ ॥

病んだ眼が薬の軟膏によって次第に視力を回復するように、意識ある生命体も、わが栄光の功徳ある物語を聞き、唱えて物質の汚れを洗い清めるにつれ、微妙な霊的姿における絶対真理たる我を見うる力を取り戻す。

Verse 27

विषयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विषज्जते । मामनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते ॥ २७ ॥

感覚の対象を思い続ける者の心は必ずそれらに絡め取られる。だが、絶えず我を憶念する者の心は、ただ我のうちに溶け入り没入する。

Verse 28

तस्मादसदभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् । हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भ‍ावभावितम् ॥ २८ ॥

ゆえに、夢の空想のような虚しい物質的思念を捨て、我へのバーヴァ（信愛の情）に染められた心を、ただ我に完全に定めよ。絶えず我を思うことで、人は清められる。

Verse 29

स्‍त्रीणां स्‍त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् । क्षेमे विविक्त आसीनश्चिन्तयेन्मामतन्द्रित: ॥ २९ ॥

永遠の自己を自覚する者は、女性および女性に密着する者たちとの交わりを遠く退けよ。安全な独処に恐れなく坐し、怠ることなく深い注意をもって我を念じよ。

Verse 30

न तथास्य भवेत् क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गत: । योषित्सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत: ॥ ३० ॥

さまざまな執着から生じる苦悩と束縛のうち、男にとって、女性への執着、また女性に執着する者との親密な交わりから生じる苦悩と束縛に勝るものはない。

Verse 31

श्रीउद्धव उवाच यथा त्वामरविन्दाक्ष याद‍ृशं वा यदात्मकम् । ध्यायेन्मुमुक्षुरेतन्मे ध्यानं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ३१ ॥

シュリー・ウッダヴァは言った。「蓮華の眼をもつクリシュナよ。解脱を願う者は、いかなる方法であなたを観想すべきでしょうか。あなたのいかなる本性を念じ、どの御姿に心を定めるべきでしょうか。どうかこの瞑想の教えをお説きください。」

Verse 32

श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥

至上主は言われた。「高すぎず低すぎぬ平らな座に坐り、身をまっすぐに保ちつつ安らかにし、両手を膝の上に置き、視線を鼻先に定めよ。」

Verse 33

श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥

プーラカ（吸気）・クンバカ（止息）・レーチャカ（呼気）によってプラーナの通路を浄め、さらにゆるやかに逆の順（レーチャカ、クンバカ、プーラカ）でも修習せよ。感官を制して、かくして段階的にプラーナーヤーマを行うのである。

Verse 34

हृद्यविच्छिन्नमोङ्कारं घण्टानादं बिसोर्णवत् । प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुन: संवेशयेत् स्वरम् ॥ ३४ ॥

心中に絶え間なくオームカーラを観想せよ。それは鐘の響きのごとく、蓮の茎の繊維のように微細である。プラーナによってその音を高め、そしてその響きを再びそこへ収めて一つにせよ。

Verse 35

एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् । दशकृत्वस्‍त्रिषवणं मासादर्वाग् जितानिल: ॥ ३५ ॥

このようにプラナヴァ（オーム）に結びつけてプラーナーヤーマを修習せよ。日の出・正午・日没の三時に、それぞれ十回ずつ行う。かくして一か月のうちに、生命の息（プラーナ）を制するに至る。