Home›Srimad Bhagavatam›Ashtama Skandha›Adhyaya 7›Shloka 26
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 26

Kūrma Supports Mandara; Hālahala Appears; Śiva Becomes Nīlakaṇṭha

Devanagari script

अग्निर्मुखं तेऽखिलदेवतात्मा क्षितिं विदुर्लोकभवाङ्‍‍घ्रिपङ्कजम् । कालं गतिं तेऽखिलदेवतात्मनो दिशश्च कर्णौ रसनं जलेशम् ॥ २६ ॥

Transliteration

agnir mukhaṁ te ’khila-devatātmā kṣitiṁ vidur loka-bhavāṅghri-paṅkajam kālaṁ gatiṁ te ’khila-devatātmano diśaś ca karṇau rasanaṁ jaleśam

Translation

万神のアートマンにして諸世界の父よ。賢者は知る――火はあなたの口、地の表はあなたの蓮華の御足。永遠の時はあなたの歩み、方角はあなたの耳、水の主ヴァルナはあなたの舌である。

Synonyms
अग्निःfire
अग्निः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति
मुखम्mouth
मुखम्:
विशेष्य-सम्बन्ध (Predicate nominative)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति; here प्रथमा (predicate)
तेyour
ते:
सम्बन्ध (Genitive/possessor)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, एकवचन, षष्ठी-विभक्ति (Genitive singular)
अखिल-देवत-आत्माthe self of all gods
अखिल-देवत-आत्मा:
सम्बोधन/विशेष्य (Apposition to implied 'त्वम्')
TypeNoun
Rootअखिल (प्रातिपदिक) + देवत (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति; षष्ठी-तत्पुरुषः (अखिलानां देवतानाम् आत्मा = the soul of all deities)
क्षितिम्earth
क्षितिम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootक्षिति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति (Accusative singular)
विदुःthey know; they declare
विदुः:
क्रिया (Verb/Action)
TypeVerb
Root√विद् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद
लोक-भव-अङ्घ्रि-पङ्कजम्the lotus-foot that is the source of the worlds
लोक-भव-अङ्घ्रि-पङ्कजम्:
कर्म (Karma/Object; predicate complement to 'क्षितिम्')
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक) + भव (प्रातिपदिक) + अङ्घ्रि (प्रातिपदिक) + पङ्कज (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति; बहु-षष्ठी/तत्पुरुष-श्रृङ्खला (लोकस्य भवः = origin of worlds; तस्य अङ्घ्रि = foot; तस्य पङ्कजम् = lotus)
कालम्time
कालम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति
गतिम्direction; course; movement
गतिम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootगति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति
तेyour
ते:
सम्बन्ध (Genitive/possessor)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, एकवचन, षष्ठी-विभक्ति (Genitive singular)
अखिल-देवत-आत्मनःof the self of all gods
अखिल-देवत-आत्मनः:
सम्बन्ध (Genitive; of 'you')
TypeNoun
Rootअखिल (प्रातिपदिक) + देवत (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, षष्ठी-विभक्ति; षष्ठी-तत्पुरुषः (अखिलदेवतानाम् आत्मा)
दिशःthe directions
दिशः:
कर्ता (Karta/Subject; predicate set)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, बहुवचन, प्रथमा-विभक्ति (Nominative plural)
चand
च:
समुच्चय (Coordinator)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
कर्णौ(two) ears
कर्णौ:
कर्ता (Karta/Subject; predicate set)
TypeNoun
Rootकर्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्विवचन, प्रथमा-विभक्ति (Nominative dual)
रसनम्tongue
रसनम्:
कर्ता (Karta/Subject; predicate set)
TypeNoun
Rootरसना (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति; here प्रथमा (predicate)
जलेशम्the lord of waters (Varuṇa)
जलेशम्:
कर्म (Karma/Object; complement in 'viduḥ' series)
TypeNoun
Rootजल (प्रातिपदिक) + ईश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति; षष्ठी-तत्पुरुषः (जलस्य ईशः = lord of waters)
Purport

In the śruti-mantras it is said, agniḥ sarva-devatāḥ: “Fire is the aggregate of all demigods.” Agni is the mouth of the Supreme Personality of Godhead. It is through Agni, or fire, that the Lord accepts all sacrificial oblations.

Characters & Entities
L
Lord Vishnu
V
Varuna

FAQs

This verse teaches Virat meditation by mapping the universe onto the Lord’s body—fire as His mouth, earth as His lotus feet, time as His movement, the directions as His ears, and Varuṇa as His tongue—showing everything rests within and functions by Him.

During the crisis arising in the churning episode, the devas take shelter of Vishnu by glorifying His all-pervading supremacy, acknowledging that cosmic powers (like fire, time, directions, and Varuṇa) are His energies and limbs.

Train the mind to see sacred order in daily experience—time, nature, and the elements—as belonging to the Lord; this reduces anxiety and pride, and strengthens gratitude, humility, and steady devotion.

←Previous Verse
Next Verse→