Chapter 18: Chapter 18: Peace - The State of the Liberated Sage

Verse 1

अष्टावक्र उवाच ॥ यस्य बोधोदये तावत्स्वप्नवद् भवति भ्रमः । तस्मै सुखैकरूपाय नमः शान्ताय तेजसे ॥ १८-१॥

アシュターヴァクラは言った。悟りの夜明けに迷妄が夢のごとく消え去るその御方に礼拝する。純粋な至福そのものである、静寂なる光輝に礼拝する。

Verse 2

अर्जयित्वाखिलान् अर्थान् भोगानाप्नोति पुष्कलान् । न हि सर्वपरित्यागमन्तरेण सुखी भवेत् ॥ १८-२॥

あらゆる富を得て、豊かな快楽を享受したとしても、完全な放棄なしには、真の幸福に至ることはない。

Verse 3

कर्तव्यदुःखमार्तण्डज्वालादग्धान्तरात्मनः । कुतः प्रशमपीयूषधारासारमृते सुखम् ॥ १८-३॥

義務と苦悩という灼熱の太陽の炎に内なる自己が焼かれるなら、静けさの甘露の流れなしに、どこから寂静と幸福が来ようか。

Verse 4

भवोऽयं भावनामात्रो न किञ्चित् परमार्थतः । नास्त्यभावः स्वभावानां भावाभावविभाविनाम् ॥ १८-४॥

この生成世界はただ心の投影にすぎず、究竟の真実においては何ものでもない。有と無を見分ける者にとって、諸々の自性に無は生じない。

Verse 5

न दूरं न च सङ्कोचाल्लब्धमेवात्मनः पदम् । निर्विकल्पं निरायासं निर्विकारं निरञ्जनम् ॥ १८-५॥

自己の境地は遠くにあるのではなく、制限によって得られるものでもない。それはすでに成就しており、分別を離れ、努力なく、不変にして清浄無垢である。

Verse 6

व्यामोहमात्रविरतौ स्वरूपादानमात्रतः । वीतशोका विराजन्ते निरावरणदृष्टयः ॥ १८-६॥

ただ迷妄がやみ、自己の真実の本性のみを受け取るとき、覆いなき眼差しの者たちは憂いを離れて輝く。

Verse 7

समस्तं कल्पनामात्रमात्मा मुक्तः सनातनः । इति विज्ञाय धीरो हि किमभ्यस्यति बालवत् ॥ १८-७॥

すべては単なる想像であり、自己は永遠に自由であると知った賢者が、どうして子供のように修行を重ねようか。

Verse 8

आत्मा ब्रह्मेति निश्चित्य भावाभावौ च कल्पितौ । निष्कामः किं विजानाति किं ब्रूते च करोति किम् ॥ १८-८॥

自己はブラフマンであると確信し、有と無もまた想像されたものと知った無欲の者は、何を知り、何を語り、何をなすのか。

Verse 9

अयं सोऽहमयं नाहमिति क्षीणा विकल्पना । सर्वमात्मेति निश्चित्य तूष्णीम्भूतस्य योगिनः ॥ १८-९॥

「これは私である」「これは私ではない」という想念が尽き果て、すべては自己であると確信したヨーギンは沈黙に住する。

Verse 10

न विक्षेपो न चैकाग्र्यं नातिबोधो न मूढता । न सुखं न च वा दुःखमुपशान्तस्य योगिनः ॥ १८-१०॥

寂静に帰したヨーギンにとって、散乱も集中もなく、過剰な知も愚昧もなく、幸福も苦しみもない。

Verse 11

स्वाराज्ये भैक्षवृत्तौ च लाभालाभे जने वने । निर्विकल्पस्वभावस्य न विशेषोऽस्ति योगिनः ॥ १८-११॥

自在の王位にも乞食の暮らしにも、得にも失にも、人里にも森にも、心の構築を離れた本性を持つヨーギンには何の差別もない。

Verse 12

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकिता । इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य योगिनः ॥ १८-१२॥

二元対立から解き放たれたヨーギンにとって、どこにダルマがあり、どこに欲望があり、どこに財があり、どこに識別があるのか。彼には「これは為された」「これは為されていない」という観念もない。

Verse 13

कृत्यं किमपि नैवास्ति न कापि हृदि रञ्जना । यथा जीवनमेवेह जीवन्मुक्तस्य योगिनः ॥ १८-१३॥

生前解脱したヨーギンには、なすべきことは何もなく、心にいかなる執着もない。この世での彼の在り方は、ただ生命そのもののようである。

Verse 14

क्व मोहः क्व च वा विश्वं क्व तद् ध्यानं क्व मुक्तता । सर्वसङ्कल्पसीमायां विश्रान्तस्य महात्मनः ॥ १८-१४॥

すべての意念が尽きる境に安らう大いなる魂にとって、どこに迷妄があり、どこに世界があり、どこにそれへの瞑想があり、どこに解脱があるのか。

Verse 15

येन विश्वमिदं दृष्टं स नास्तीति करोतु वै । निर्वासनः किं कुरुते पश्यन्नपि न पश्यति ॥ १८-१५॥

この宇宙を見た者は、「それは存在しない」と告げるかもしれない。だが欲望なき者に何ができよう。見ていながら、彼は見ていない。

Verse 16

येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत् । किं चिन्तयति निश्चिन्तो द्वितीयं यो न पश्यति ॥ १८-१६॥

至高のブラフマンを悟った者は、「私はブラフマンである」と思うかもしれない。だが思いを離れ、第二のものを見ない者が、いったい何を思うのか。

Verse 17

दृष्टो येनात्मविक्षेपो निरोधं कुरुते त्वसौ । उदारस्तु न विक्षिप्तः साध्याभावात्करोति किम् ॥ १८-१७॥

自己の散乱を見た者は、それを制しようとする。だが高貴なる者は散乱せず、達すべきものもない。彼に何をなすことがあろう。

Verse 18

धीरो लोकविपर्यस्तो वर्तमानोऽपि लोकवत् । न समाधिं न विक्षेपं न लोपं स्वस्य पश्यति ॥ १८-१८॥

賢者は世人のように世に在りながら、世の尺度を超えている。彼は自己のうちに、サマーディも散乱も、いかなる喪失も見ない。

Verse 19

भावाभावविहीनो यस्तृप्तो निर्वासनो बुधः । नैव किञ्चित्कृतं तेन लोकदृष्ट्या विकुर्वता ॥ १८-१९॥

有と無の観念を離れ、満ち足りて欲望なき賢者は、世の目には行為しているように見える。だが真実には、彼によって何もなされていない。

Verse 20

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः । यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा तिष्ठतः सुखम् ॥ १८-२०॥

賢者には、行為においても退隠においても、何の困難もない。なすべきことが訪れればそれをなし、そして安らかな歓喜にとどまる。

Verse 21

निर्वासनो निरालम्बः स्वच्छन्दो मुक्तबन्धनः । क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत् ॥ १८-२१॥

欲なく、依り所なく、自ずから自在で、すべての束縛を解かれた者は、過去のサンスカーラの風に吹かれ、枯れ葉のように動く。

Verse 22

असंसारस्य तु क्वापि न हर्षो न विषादता । स शीतलमना नित्यं विदेह इव राजये ॥ १८-२२॥

輪廻を超えた者には、いずこにも歓喜も悲嘆もない。清涼で静かな心をもって、彼は常に身体なき者のように王者として在る。

Verse 23

कुत्रापि न जिहासास्ति नाशो वापि न कुत्रचित् । आत्मारामस्य धीरस्य शीतलाच्छतरात्मनः ॥ १८-२३॥

アートマンに歓ぶ賢者、清涼で清浄かつ静かな自己をもつ者には、いずこにも何かを捨てたいという欲も、滅びへの恐れもない。

Verse 24

प्रकृत्या शून्यचित्तस्य कुर्वतोऽस्य यदृच्छया । प्राकृतस्येव धीरस्य न मानो नावमानता ॥ १८-२४॥

心が本来空であり、訪れるままに自発的に行為する賢者には、名誉も不名誉もない。素朴で自然な人におけるように。

Verse 25

कृतं देहेन कर्मेदं न मया शुद्धरूपिणा । इति चिन्तानुरोधी यः कुर्वन्नपि करोति न ॥ १८-२५॥

この行為は身体によってなされるのであり、清浄なる本性の私によるのではない、と観ずる者は、行為していても行為しない。

Verse 26

अतद्वादीव कुरुते न भवेदपि बालिशः । जीवन्मुक्तः सुखी श्रीमान् संसरन्नपि शोभते ॥ १८-२६॥

生きながら解脱した者は、世間の営みに関わるように見えても幼稚ではない。常に満ち足り栄光に輝き、輪廻のただ中にあっても美しく照る。

Verse 27

नानाविचारसुश्रान्तो धीरो विश्रान्तिमागतः । न कल्पते न जानाति न श‍ृणोति न पश्यति ॥ १८-२७॥

賢者は多様な思考に疲れ果て、安息に至る。もはや通常の意味で想像せず、知ることなく、聞くことなく、見ることもない。

Verse 28

असमाधेरविक्षेपान् न मुमुक्षुर्न चेतरः । निश्चित्य कल्पितं पश्यन् ब्रह्मैवास्ते महाशयः ॥ १८-२८॥

三昧にも散乱にもなく、解脱を望むこともその反対もない。大いなる魂は、想像されたものを見極め、ただブラフマンに安住する。

Verse 29

यस्यान्तः स्यादहङ्कारो न करोति करोति सः । निरहङ्कारधीरेण न किञ्चिदकृतं कृतम् ॥ १८-२९॥

内に自我意識を持つ者は、たとえ行為しないように見えても行為している。だが無我の賢者には、すべてを為すように見えても、為されたものも為されぬものもない。

Verse 30

नोद्विग्नं न च सन्तुष्टमकर्तृ स्पन्दवर्जितम् । निराशं गतसन्देहं चित्तं मुक्तस्य राजते ॥ १८-३०॥

解脱者の心は輝く。乱れず、満足にも縛られず、行為者性なく、揺らぎなく、望みと疑いを離れている。

Verse 31

निर्ध्यातुं चेष्टितुं वापि यच्चित्तं न प्रवर्तते । निर्निमित्तमिदं किन्तु निर्ध्यायेति विचेष्टते ॥ १८-३१॥

その心は瞑想にも行為にも向かわない。しかも何の因もなく、ただ自然のままに静観し、動いているかのようである。

Verse 32

तत्त्वं यथार्थमाकर्ण्य मन्दः प्राप्नोति मूढताम् । अथवा याति सङ्कोचममूढः कोऽपि मूढवत् ॥ १८-३२॥

真理をありのままに聞くと、鈍い者は混迷に陥る。だが迷いなき者は身を慎み、愚者のように見えることもある。

Verse 33

एकाग्रता निरोधो वा मूढैरभ्यस्यते भृशम् । धीराः कृत्यं न पश्यन्ति सुप्तवत्स्वपदे स्थिताः ॥ १८-३३॥

一境集中や心の止滅は、無知な者たちによって熱心に修められる。賢者は眠る者のように自らの本然の境地に住し、為すべき行為を見ない。

Verse 34

अप्रयत्नात् प्रयत्नाद् वा मूढो नाप्नोति निर्वृतिम् । तत्त्वनिश्चयमात्रेण प्राज्ञो भवति निर्वृतः ॥ १८-३४॥

努力しても、努力しなくても、無知な者は至福の静けさに至らない。真理への確信だけによって、賢者は満ち足り、解脱する。

Verse 35

शुद्धं बुद्धं प्रियं पूर्णं निष्प्रपञ्चं निरामयम् । आत्मानं तं न जानन्ति तत्राभ्यासपरा जनाः ॥ १८-३५॥

清らかで覚知そのもの、愛しきもの、 पूर्ण満で、現象を超え、病苦なきその自己を、修行に没頭する人々は知ることがない。

Verse 36

नाप्नोति कर्मणा मोक्षं विमूढोऽभ्यासरूपिणा । धन्यो विज्ञानमात्रेण मुक्तस्तिष्ठत्यविक्रियः ॥ १८-३६॥

迷える者は行為によっても、行為の形である修習によっても解脱に至らない。幸いなる者は、ただ真知によって自由にして不変にとどまる。

Verse 37

मूढो नाप्नोति तद् ब्रह्म यतो भवितुमिच्छति । अनिच्छन्नपि धीरो हि परब्रह्मस्वरूपभाक् ॥ १८-३७॥

愚者はそれになろうと望むことによって、かのブラフマンに至ることはない。賢者は望まずとも、自然に至高のブラフマンの本性を有している。

Verse 38

निराधारा ग्रहव्यग्रा मूढाः संसारपोषकाः । एतस्यानर्थमूलस्य मूलच्छेदः कृतो बुधैः ॥ १८-३८॥

拠り所なく、把握への執着に乱される愚者たちは輪廻を養う。賢者たちは、この災いの根本である存在の根を断ち切った。

Verse 39

न शान्तिं लभते मूढो यतः शमितुमिच्छति । धीरस्तत्त्वं विनिश्चित्य सर्वदा शान्तमानसः ॥ १८-३९॥

迷える者は、心を静めようとするがゆえに平安を得ない。真理を確かに悟った賢者は、常に心が静かである。

Verse 40

क्वात्मनो दर्शनं तस्य यद् दृष्टमवलम्बते । धीरास्तं तं न पश्यन्ति पश्यन्त्यात्मानमव्ययम् ॥ १८-४०॥

見られるものに依りすがる者に、どうして自己の直観があろうか。賢者たちはあれこれの外境を見ず、不滅の自己を見る。

Verse 41

क्व निरोधो विमूढस्य यो निर्बन्धं करोति वै । स्वारामस्यैव धीरस्य सर्वदासावकृत्रिमः ॥ १८-४१॥

強いて制御しようとする迷える者に、どんな止滅がありえよう。自己に憩う賢者には、常に無作為の自然さがある。

Verse 42

भावस्य भावकः कश्चिन् न किञ्चिद् भावकोपरः । उभयाभावकः कश्चिद् एवमेव निराकुलः ॥ १८-४२॥

ある者は存在を創造者と見る。またある者はそれに勝るものはないと見る。さらにある者は、有と無の双方を幻と見て、そのまま乱れずにとどまる。

Verse 43

शुद्धमद्वयमात्मानं भावयन्ति कुबुद्धयः । न तु जानन्ति संमोहाद्यावज्जीवमनिर्वृताः ॥ १८-४३॥

迷った知性の者たちは、清浄で不二の自己を観想する。しかし深い迷妄のゆえにそれを知らず、生涯満たされないままである。

Verse 44

मुमुक्षोर्बुद्धिरालम्बमन्तरेण न विद्यते । निरालम्बैव निष्कामा बुद्धिर्मुक्तस्य सर्वदा ॥ १८-४४॥

解脱を求める者の知性は、何らかの拠り所なしにはありえない。だが解脱した者の知性は常に無依で、欲望を離れている。

Verse 45

विषयद्वीपिनो वीक्ष्य चकिताः शरणार्थिनः । विशन्ति झटिति क्रोडं निरोधैकाग्रसिद्धये ॥ १८-४५॥

感官の対象という虎を見て、恐れおののく求道者たちは、ただちに一境性の止滅、ニローダの懐へ避難する。

Verse 46

निर्वासनं हरिं दृष्ट्वा तूष्णीं विषयदन्तिनः । पलायन्ते न शक्तास्ते सेवन्ते कृतचाटवः ॥ १८-४६॥

清らかでヴァーサナーを離れた者を見ると、感官対象という象たちは黙って逃げ去る。支配できず、かえって従順な追従者のように仕える。

Verse 47

न मुक्तिकारिकां धत्ते निःशङ्को युक्तमानसः । पश्यन् श‍ृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम् ॥ १८-४७॥

心が定まり疑いを離れた者は、解脱という思いすら抱かない。見、聞き、触れ、嗅ぎ、食べながら、来るがままに安らいでいる。

Verse 48

वस्तुश्रवणमात्रेण शुद्धबुद्धिर्निराकुलः । नैवाचारमनाचारमौदास्यं वा प्रपश्यति ॥ १८-४८॥

実在を聞くことだけで、清められた智慧は乱れない。そこには正しい行いも誤った行いも、また無関心さえも見いだされない。

Verse 49

यदा यत्कर्तुमायाति तदा तत्कुरुते ऋजुः । शुभं वाप्यशुभं वापि तस्य चेष्टा हि बालवत् ॥ १८-४९॥

なすべき行為がその時に現れるなら、素直でまっすぐな者はただそれを行う。善であれ不善であれ、その振る舞いは幼子のように自然である。

Verse 50

स्वातन्त्र्यात्सुखमाप्नोति स्वातन्त्र्याल्लभते परम् । स्वातन्त्र्यान्निर्वृतिं गच्छेत्स्वातन्त्र्यात् परमं पदम् ॥ १८-५०॥

自由より至福が生じ、自由によって至高が得られる。自由より完全な安息に至り、自由によって最高の境地に達する。

Verse 51

अकर्तृत्वमभोक्तृत्वं स्वात्मनो मन्यते यदा । तदा क्षीणा भवन्त्येव समस्ताश्चित्तवृत्तयः ॥ १८-५१॥

自己は行為者でも享受者でもないと知るとき、そのとき心のすべてのヴリッティ、すなわち変容は消え去る。

Verse 52

उच्छृङ्खलाप्यकृतिका स्थितिर्धीरस्य राजते । न तु सस्पृहचित्तस्य शान्तिर्मूढस्य कृत्रिमा ॥ १८-५२॥

賢者の境地は、たとえ束縛なく無作為であっても輝く。しかし欲望に満ちた迷妄者の静けさは作り物にすぎない。

Verse 53

विलसन्ति महाभोगैर्विशन्ति गिरिगह्वरान् । निरस्तकल्पना धीरा अबद्धा मुक्तबुद्धयः ॥ १८-५३॥

賢者たちは一切の想念を捨て、心は縛られず、智慧は解き放たれている。大いなる享楽に戯れることも、山の洞窟に入ることもある。

Verse 54

श्रोत्रियं देवतां तीर्थमङ्गनां भूपतिं प्रियम् । दृष्ट्वा सम्पूज्य धीरस्य न कापि हृदि वासना ॥ १८-५४॥

聖典に通じた者、神格、聖地、女性、王、または愛しい者を見て礼拝しても、賢者の心にはいかなるヴァーサナーも残らない。

Verse 55

भृत्यैः पुत्रैः कलत्रैश्च दौहित्रैश्चापि गोत्रजैः । विहस्य धिक्कृतो योगी न याति विकृतिं मनाक् ॥ १८-५५॥

召使い、息子、妻、孫、親族に嘲られ軽んじられても、ヨーギンは内にわずかな動揺も受けない。

Verse 56

सन्तुष्टोऽपि न सन्तुष्टः खिन्नोऽपि न च खिद्यते । तस्याश्चर्यदशां तां तां तादृशा एव जानते ॥ १८-५६॥

満ち足りているようで、満足に縛られず、悲しむようで、悲しみに沈まない。その不可思議な境地は、同じ境涯の者のみが知る。

Verse 57

कर्तव्यतैव संसारो न तां पश्यन्ति सूरयः । शून्याकारा निराकारा निर्विकारा निरामयाः ॥ १८-५७॥

「なすべきこと」という思いそのものが輪廻である。賢者たちはそれを見ない。彼らは空なる形、無形、不変、苦患を離れた者である。

Verse 58

अकुर्वन्नपि सङ्क्षोभाद् व्यग्रः सर्वत्र मूढधीः । कुर्वन्नपि तु कृत्यानि कुशलो हि निराकुलः ॥ १८-५८॥

愚かな心は、何もしていなくても動揺によりどこでも慌ただしい。しかし善巧なる者は、行為をしていても乱れない。

Verse 59

सुखमास्ते सुखं शेते सुखमायाति याति च । सुखं वक्ति सुखं भुङ्क्ते व्यवहारेऽपि शान्तधीः ॥ १८-५९॥

彼は安らかに坐し、安らかに横たわり、安らかに来たり去ったりする。安らかに語り、安らかに食す。世間の営みの中にあっても、静まった心の者は安穏である。

Verse 60

स्वभावाद्यस्य नैवार्तिर्लोकवद् व्यवहारिणः । महाह्रद इवाक्षोभ्यो गतक्लेशः सुशोभते ॥ १८-६०॥

本性として苦悩なく、世の人々のように日常を営んでいても、彼は大いなる湖のように揺るがず、煩いを去って美しく輝く。

Verse 61

निवृत्तिरपि मूढस्य प्रवृत्ति रुपजायते । प्रवृत्तिरपि धीरस्य निवृत्तिफलभागिनी ॥ १८-६१॥

愚者の退隠さえも、執着ある活動となる。しかるに賢者の活動さえも、離欲の果をもたらす。

Verse 62

परिग्रहेषु वैराग्यं प्रायो मूढस्य दृश्यते । देहे विगलिताशस्य क्व रागः क्व विरागता ॥ १८-६२॥

所有物への離欲は、しばしば愚者にも見られる。だが身体に関わる欲望が消え去った者にとって、どこに執着があり、どこに離欲があろうか。

Verse 63

भावनाभावनासक्ता दृष्टिर्मूढस्य सर्वदा । भाव्यभावनया सा तु स्वस्थस्यादृष्टिरूपिणी ॥ १८-६३॥

愚者の視線は常に、想念であれ非想念であれ、心の構えに執着している。だが自己に安住する者においては、真実の観想は「見ないこと」という形をとる。

Verse 64

सर्वारम्भेषु निष्कामो यश्चरेद् बालवन् मुनिः । न लेपस्तस्य शुद्धस्य क्रियमाणेऽपि कर्मणि ॥ १८-६४॥

あらゆる企てにおいて欲望なく、幼子のように行う牟尼は、行為のさなかにあっても染まらない。彼の本性が清浄だからである。

Verse 65

स एव धन्य आत्मज्ञः सर्वभावेषु यः समः । पश्यन् श‍ृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्निस्तर्षमानसः ॥ १८-६५॥

真に祝福された者とは、自己を知る者である。彼はあらゆる境遇において平等にとどまり、見、聞き、触れ、嗅ぎ、食べながらも、心は渇望を離れている。

Verse 66

क्व संसारः क्व चाभासः क्व साध्यं क्व च साधनम् । आकाशस्येव धीरस्य निर्विकल्पस्य सर्वदा ॥ १८-६६॥

常に分別を離れ、虚空のごとき賢者にとって、輪廻はどこにあり、現れはどこにあり、目的はどこにあり、修行はどこにあるのか。

Verse 67

स जयत्यर्थसंन्यासी पूर्णस्वरसविग्रहः । अकृत्रिमोऽनवच्छिन्ने समाधिर्यस्य वर्तते ॥ १८-६७॥

勝利せる者とは、あらゆる目的を捨て、本然の充満を身とし、無限の自己への自然で途切れぬサマーディが常に保たれる者である。

Verse 68

बहुनात्र किमुक्तेन ज्ञाततत्त्वो महाशयः । भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी सदा सर्वत्र नीरसः ॥ १८-६८॥

ここでこれ以上何を語ろうか。真理を知る大いなる魂は、享楽も解脱も望まず、常に至る所で世の味わいから離れている。

Verse 69

महदादि जगद्द्वैतं नाममात्रविजृम्भितम् । विहाय शुद्धबोधस्य किं कृत्यमवशिष्यते ॥ १८-६९॥

大原理より始まる二元の世界は、ただ名の展開にすぎない。これを捨て去った清浄なる覚知に、なお何の務めが残るのか。

Verse 70

भ्रमभूतमिदं सर्वं किञ्चिन्नास्तीति निश्चयी । अलक्ष्यस्फुरणः शुद्धः स्वभावेनैव शाम्यति ॥ १८-७०॥

このすべては迷妄にすぎず、真に存在するものは何もないと確信する者は、清浄で、対象を超えて輝き、自らの本性によって自然に静まる。

Verse 71

शुद्धस्फुरणरूपस्य दृश्यभावमपश्यतः । क्व विधिः क्व च वैराग्यं क्व त्यागः क्व शमोऽपि वा ॥ १८-७१॥

その本性が清浄なる輝きであり、見られるものの実在を見ない者にとって、規範はどこにあり、離欲はどこにあり、捨離はどこにあり、静寂さえどこにあるのか。

Verse 72

स्फुरतोऽनन्तरूपेण प्रकृतिं च न पश्यतः । क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः क्व हर्षः क्व विषादिता ॥ १८-७२॥

無限の姿として輝きながらプラクリティを見ない者にとって、束縛はどこにあり、解脱はどこにあり、歓喜はどこにあり、悲しみはどこにあるのか。

Verse 73

बुद्धिपर्यन्तसंसारे मायामात्रं विवर्तते । निर्ममो निरहङ्कारो निष्कामः शोभते बुधः ॥ १८-७३॥

知性の範囲にまでしか及ばぬ輪廻において、展開するのはただマーヤーのみである。賢者は、我が物の思いなく、我執なく、欲望なく、輝く。

Verse 74

अक्षयं गतसन्तापमात्मानं पश्यतो मुनेः । क्व विद्या च क्व वा विश्वं क्व देहोऽहं ममेति वा ॥ १८-७४॥

不滅のアートマンを見、あらゆる苦悩を離れた牟尼にとって、知識はどこにあり、世界はどこにあり、身体はどこにあり、「私」と「私のもの」はどこにあるのか。

Verse 75

निरोधादीनि कर्माणि जहाति जडधीर्यदि । मनोरथान् प्रलापांश्च कर्तुमाप्नोत्यतत्क्षणात् ॥ १८-७५॥

鈍い知性の者が制御などの行いを捨てるなら、その瞬間に心の願望と妄想の戯言へと堕ちる。

Verse 76

मन्दः श्रुत्वापि तद्वस्तु न जहाति विमूढताम् । निर्विकल्पो बहिर्यत्नादन्तर्विषयलालसः ॥ १८-७६॥

無知なる者は、かの実在を聞いてもなお迷妄を捨てない。外には無分別で迷いなき者のように見えても、内には感官の対象への渇望を抱く。

Verse 77

ज्ञानाद् गलितकर्मा यो लोकदृष्ट्यापि कर्मकृत् । नाप्नोत्यवसरं कर्तुं वक्तुमेव न किञ्चन ॥ १८-७७॥

知によって行為が解け落ちた者は、世間の目には行為しているように見えても、何かをなす機会も、何かを語る機会も得ない。

Verse 78

क्व तमः क्व प्रकाशो वा हानं क्व च न किञ्चन । निर्विकारस्य धीरस्य निरातङ्कस्य सर्वदा ॥ १८-७८॥

どこに闇があり、どこに光があるのか。何を捨て、何を捨てぬというのか。常に畏れなく不変なる賢者にとって、それらは何ものでもない。

Verse 79

क्व धैर्यं क्व विवेकित्वं क्व निरातङ्कतापि वा । अनिर्वाच्यस्वभावस्य निःस्वभावस्य योगिनः ॥ १८-७९॥

その本性が語り得ず、いかなる定まった自性も持たぬヨーギンにとって、どこに堅忍があり、どこに識別があり、どこに無畏さえあるのか。

Verse 80

न स्वर्गो नैव नरको जीवन्मुक्तिर्न चैव हि । बहुनात्र किमुक्तेन योगदृष्ट्या न किञ्चन ॥ १८-८०॥

天界もなく、地獄もない。生前解脱さえもない。これ以上何を語ろうか。ヨーガの見地からは、何一つない。

Verse 81

नैव प्रार्थयते लाभं नालाभेनानुशोचति । धीरस्य शीतलं चित्तममृतेनैव पूरितम् ॥ १८-८१॥

賢者は得ることを願わず、失うことを嘆かない。その心は清涼にして静かで、不死の甘露に満たされているかのようである。

Verse 82

न शान्तं स्तौति निष्कामो न दुष्टमपि निन्दति । समदुःखसुखस्तृप्तः किञ्चित् कृत्यं न पश्यति ॥ १८-८२॥

欲なき者は静かな者を称えず、悪しき者をもそしらない。苦と楽に等しく、内に満ち足りて、なすべき何ものも見ない。

Verse 83

धीरो न द्वेष्टि संसारमात्मानं न दिदृक्षति । हर्षामर्षविनिर्मुक्तो न मृतो न च जीवति ॥ १८-८३॥

賢者は輪廻を憎まず、また自己を見たいとも望まない。歓喜と憤りを離れ、彼は死んでもおらず、生きてもいない。

Verse 84

निःस्नेहः पुत्रदारादौ निष्कामो विषयेषु च । निश्चिन्तः स्वशरीरेऽपि निराशः शोभते बुधः ॥ १८-८४॥

子や妻などへの執着なく、感官の対象への欲なく、自らの身体にさえ憂いなく、期待を離れた賢者は、燦然と輝く。

Verse 85

तुष्टिः सर्वत्र धीरस्य यथापतितवर्तिनः । स्वच्छन्दं चरतो देशान् यत्रस्तमितशायिनः ॥ १८-८५॥

賢者は至る所で満ち足り、来るものをそのまま受け、国々を自在に歩み、夜の訪れる所に安らぐ。

Verse 86

पततूदेतु वा देहो नास्य चिन्ता महात्मनः । स्वभावभूमिविश्रान्तिविस्मृताशेषसंसृतेः ॥ १८-८६॥

身体が倒れようと起き上がろうと、偉大なる魂は憂えない。自性の地に安住し、彼は輪廻のすべてを忘れ去った。

Verse 87

अकिञ्चनः कामचारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः । असक्तः सर्वभावेषु केवलो रमते बुधः ॥ १८-८७॥

何ものも持たず、望むままに行い、二元と疑いを離れ、あらゆる存在に執着せず、覚者は独り楽しむ。

Verse 88

निर्ममः शोभते धीरः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । सुभिन्नहृदयग्रन्थिर्विनिर्धूतरजस्तमः ॥ १८-८८॥

我が物という思いを離れた賢者は輝く。土塊も石も黄金も等しく見、心の結び目は断たれ、ラジャスとタマスは払い落とされた。

Verse 89

सर्वत्रानवधानस्य न किञ्चिद् वासना हृदि । मुक्तात्मनो वितृप्तस्य तुलना केन जायते ॥ १८-८९॥

解脱し満ち足りた者は、あらゆるものに心を留めず、心にいかなるヴァーサナーもない。彼を誰と比べ得ようか。

Verse 90

जानन्नपि न जानाति पश्यन्नपि न पश्यति । ब्रुवन्न् अपि न च ब्रूते कोऽन्यो निर्वासनादृते ॥ १८-९०॥

知りながら知ることなく、見ながら見ることなく、語りながら語らない。ヴァーサナーなき者のほか、誰がこのようであろう。

Verse 91

भिक्षुर्वा भूपतिर्वापि यो निष्कामः स शोभते । भावेषु गलिता यस्य शोभनाशोभना मतिः ॥ १८-९१॥

乞者であれ王であれ、無欲の者は輝く。諸事における善悪、美醜の思いが彼の内で消え去ったならば。

Verse 92

क्व स्वाच्छन्द्यं क्व सङ्कोचः क्व वा तत्त्वविनिश्चयः । निर्व्याजार्जवभूतस्य चरितार्थस्य योगिनः ॥ १८-९२॥

成就し、偽りなき率直そのものとなったヨーギンにとって、どこに自在があり、どこに制約があり、またどこに真理の確証があろうか。

Verse 93

आत्मविश्रान्तितृप्तेन निराशेन गतार्तिना । अन्तर्यदनुभूयेत तत् कथं कस्य कथ्यते ॥ १८-९३॥

真我に安らぎ満ち足り、望みなく苦しみを去った者が内に体験するものを、どうして、誰に語ることができよう。

Verse 94

सुप्तोऽपि न सुषुप्तौ च स्वप्नेऽपि शयितो न च । जागरेऽपि न जागर्ति धीरस्तृप्तः पदे पदे ॥ १८-९४॥

眠っていても熟睡におらず、夢を見ていても夢見ておらず、目覚めていても目覚めていない。賢者は一歩ごとに満ち足りている。

Verse 95

ज्ञः सचिन्तोऽपि निश्चिन्तः सेन्द्रियोऽपि निरिन्द्रियः । सुबुद्धिरपि निर्बुद्धिः साहङ्कारोऽनहङ्कृतिः ॥ १८-९५॥

知者は思慮しているようでいて憂いなく、感官を具えながら感官なき者のごとし。智慧あるようでいて知性を超え、我があるようでいて我執に染まらない。

Verse 96

न सुखी न च वा दुःखी न विरक्तो न सङ्गवान् । न मुमुक्षुर्न वा मुक्ता न किञ्चिन्न च किञ्चन ॥ १८-९६॥

彼は幸せでも不幸でもなく、離欲でも執着でもない。解脱を求める者でも解脱者でもない。彼は何ものでもなく、また無でもない。

Verse 97

विक्षेपेऽपि न विक्षिप्तः समाधौ न समाधिमान् । जाड्येऽपि न जडो धन्यः पाण्डित्येऽपि न पण्डितः ॥ १८-९७॥

散乱の中にあっても彼は散乱せず、サマーディにあってもサマーディを有する者ではない。鈍さの中に見えても鈍くなく、学識の中にあっても学者ではない。かの人は幸いである。

Verse 98

मुक्तो यथास्थितिस्वस्थः कृतकर्तव्यनिर्वृतः । समः सर्वत्र वैतृष्ण्यान्न स्मरत्यकृतं कृतम् ॥ १८-९८॥

解脱した者は、あるがまま自己に安らぎ、なすべきことをなし終えて満ち足りる。渇愛なきゆえにあらゆる所で平等にとどまり、なしたこともなさなかったことも思い返さない。

Verse 99

न प्रीयते वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यति । नैवोद्विजति मरणे जीवने नाभिनन्दति ॥ १८-९९॥

称えられても彼は喜ばず、そしられても怒らない。死に臨んでも動揺せず、生に対しても歓喜しない。

Verse 100

न धावति जनाकीर्णं नारण्यमुपशान्तधीः । यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते ॥ १८-१००॥

静まった心の者は、人込みへ駆け込むこともなく、森へ逃れることもない。どこにあっても、いかなる在り方でも、彼は平等にして揺るがずとどまる。